▫️
📃 خیزِ فرهنگستان اول برای نوشتن فرهنگ
ـــــــــــــــــــــ
هادی راشد
نامه‌ی فرهنگستان در شماره‌ی خرداد ۱۳۲۳، پیش‌نهاده‌ی فرهنگستان برای نگارش فرهنگ زبان فارسی را به چاپ رساند. تاریخ نگارش این پیش‌نهاده به درستی شناخته نیست. می‌توان گفت، پس از برانداختن فرهنگستان نخست (۱۳۱۷)، کنار گذاشتن حسن وثوق، نصرالله تقوی و دهخدا؛ و راه‌اندازی دوباره‌ی فرهنگستان به سرگروهی وزیر معارف، نوشته شد. در آن روزها، محمدعلی فروغی که به دنبال نگارش فرهنگ زبان فارسی بود، کارگروه آماده‌سازی فرهنگ زبان فارسی را به دست گرفت (صدیق، یادگار عمر ۲، ص ۲۵۵). می‌گویند رضاشاه از کندی کار فرهنگستان در گزینش و پیش‌نهاد واژه‌های جای‌گزین به تنگ آمده بود، و با این جابه‌جایی در پی شتاب بخشیدن به کار آنان برآمد.
در ۱۵ اسفند ۱۳۲۳، وزارت فرهنگ به کارگزاری اداره کل نگارش، قراردادی برای «تألیف و تدوین فرهنگی شامل لغات و اصطلاحات معمول در فارسی» بست که برابر بندهای پنج‌گانه‌ی آن، ملک‌الشعرای بهار، شفق، پورداود، گلِ گلاب، جلال همایی، فروزانفر (بدیع‌الزمان)، احمد بهمنیار استادان دانش‌گاه و کارمندان پیوسته‌ی فرهنگستان، می‌بایست ۴۲۰۰۰ واژه‌ی معمول در فارسی را از الف تا ی، هر یک نزدیک به شش هزار واژه، گردآوری و به نگارش درآورند. این هم‌کاری می‌توانست دنباله‌ی برنامه‌ی پژوهشی دانش‌وران زبان و ادب در نگارش دستور زبان فارسی (پنج استاد) باشد. قرارداد به دست وزیر فرهنگ آن روزها، عیسی صدیق بسته شد (اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران ۲، ص۲۶۱ــ۲۶۲). بستن قرارداد تازه، نشانه‌ی شکستِ برنامه‌ی آن وزارت‌خانه در پیش‌برد قراردادهای پیشین با دهخدا برای چاپِ فرهنگ بود.
آیا بودنِ دهخدا در فرهنگستان، دیگران را از روی آوردن به کار فرهنگ‌نویسی باز می‌داشت؟ پس از مرگ فروغی،حسین سمیعی سرپرستی برنامه‌ی گردآوری و نگارش فرهنگ را پذیرفت. از میان گزینش شدگان، فروزانفر، پیش‌تر دفتر نخستِ فرهنگ تازی به پارسی را درآورده بود؛ همایی و بهمنیار نیز در گردآوری دفتر اول لغت‌نامه زیر دست دهخدا کار کرده بودند. بیش‌ترِ گزینش شدگان از دانش‌کده‌ی ادبیات بودند. تنها بهار، گه‌گاه، آن هم در چارچوب پیمانی به دانش‌جویان درس می‌گفت.
چگونگی پیش‌رفت کار آنان در گردآوری واژگان و نگارش فرهنگ روشن نیست. فرهنگستان هرگز نتوانست نگارش فرهنگ واژگان فارسی را به سامان آورد. چنان که می‌دانیم، پس از گذشت دو سال از بستن این قرارداد، مجلس شورای ملی، به چاپِ کار بزرگ دهخدا در فرهنگ واژگان فارسی رای داد.
👉سنگ در راه چاپِ لغت‌نامه
در پویه‌ی زبان فارسی
گزیده‌ی یادداشت‌ها در فرهنگ، زبان و ادبیات
Post #1305
416