از انجیر و انار و زیتون

تنگ‌چشمان نظر به میوه کنند... همچنان از برخی ملاحظات تطبیقی بگوییم بین قرآن و کتاب مقدس، این بار در باب هم‌نشینی میوه‌ها و درختان!

میوه‌هایی که در قرآن ذکری از آن‌ها رفته کم‌شمارند. مهم‌ترین آن‌ها خرما، انگور، زیتون، انار و انجیر است. من خیلی مختصر می‌آورم که مقصودم جای دیگر است.

در سوره انعام از خرما و تاک و زیتون و انار می‌خوانیم: «النَّخْلِ، أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ»
جای دیگر، در همان سوره، همچنان: «وَالنَّخْلَ... وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ»
در سوره رحمن، خرما و انار: «فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ»
در سوره تین، انجیر و زیتون: «وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ» که در ادامه سخن از طور سیناست «وَطُورِ سِينِينَ». زیتون را هم اینجا نام کوهی دانسته‌اند، پر از درختان زیتون.
از زیتون یکی دو جای دیگر هم ذکری شده، در کنار خرما و انگور، از جمله:
در سوره نحل، زیتون و تاک: «يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ»
و در سوره عبس هم: « وَعِنَبًا وَقَضْبًا، وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا»

اینجا نظر به آن نداریم که کدام یک از این‌ها می‌توانسته میوه منطقه حجاز یا به واقع «وارادتی» باشد البته با امکانات آن روزگار. در این میان زیتون ناحیه فلسطین، نه چندان دور از طور سینا، تا همین امروز هم شهرت جهانی دارد و روغن آن کالای تجاری بوده است.

ذکر این میوه‌ها و هم‌نشینی آن‌ها در یک متن چندان غریب و خاص نیست. نکته آن‌جا خاص می‌شود که در قیاس با متنی مثل تورات دیده شوند، که خود محلّ اشاره مکرر قرآن بوده است.

در کتاب تثنیه (باب ۸) خطاب به بنی‌اسرائیل می‌خوانیم که خداوند شما را به سرزمینی خرّم می‌برد: «سرزمین گندم و جو و تاک و درختان انجیر و انار، سرزمین درختان زیتون و روغن و انگبین».
دقّت می‌کنید که همان محصولات و میوه‌هاست. براستی، به حساب احتمالات، تا چه این حد این تقارن تصادفی است؟ خصوصا هم‌نشینی «انار و انجیر».

زیتون را گفتیم، به هر شکل محصول رایج و معروف آن منطقه بوده، امّا انار و انجیر هم.
در اعداد (۱۳) می‌خوانیم که عده‌ای برای جاسوسی به سرزمین کنعان می‌روند، «در آنجا شاخه تاک و انگوری بریدند و آن‌ها را با انارها و انجیرها...آورند».
در همان اعداد (۲۰) شکایت قوم است خطاب به موسی که ما را به بیابانی آوردی که «عاری از درختان انجیر و تاک‌ها و درختان انار است».

تصادف و توارد ناممکن نیست، امّا به ظاهر نوعی پیوند در کار است، نزد تنگ‌چشمان که نظر به میوه کنند و هم در نظر تماشاکنان بُستان...

پ.ن.
یک،
انجیر و خصوصا انار که به قول لورکا و شاملو، جامه‌ای عتیق دارد، نقش‌های اسطوره‌ای هم داشته‌اند، که خارج این بحث مختصر بینامتنی ماست.
دو
مق با «از تمثیل و تصویر نور» و درخت زیتون آن
.