از تمثیل و تصویر نور...

آیه نور (سوره نور، آیه ۳۶)، از مشهورترین تصویرها و تمثیل‌های قرآنی است. کوتاه، موجز و پیچیده... در بافت قرآنی هم نظایر چندانی ندارد و برخی از کلماتش هم فقط در همین قطعه آمده‌اند:
«خدا نور آسمانها و زمین است. مَثَل نور او چون چراغدانی است که در آن چراغی، و آن چراغ در آبگینه‌ای‌ست. آن آبگینه گویی اختری درخشان است که از درخت مبارک زیتونی که نه شرقی و نه غربی‌ست، افروخته می‏شود. نزدیک است که روغنش، گرچه آتشی به آن نرسیده، روشنی بخشد. نور بر نور است...»

توصیف و تصویر نظیری را در کتاب مکاشفات زکریا از آخرین کتاب‌های عهد عتیق می‌توان دید:
آغاز باب چهارم:
«آنگاه فرشته... مرا گفت: «چه می‌بینی؟» پاسخ دادم، چراغدانی می‌بینم یکپارچه از طلا که روغن‌دانی بر سرش و هفت چراغ بر آن است، و چراغ‌هایی که بر سر آن است، هفت لوله دارد. و در کنار آن دو درخت زیتون هست، یکی به جانبِ راست روغن‌دان و دیگری به جانب چپ آن...»

دو سه وجه پنهان لفظی و معنایی را هم ناگفته نگذاریم در متن عبری:
چراغدان همان منوُره מְנוֹרָה است، شمعدان هفت شاخه، که آشناست و شرح آن با جزییات در سِفر خروج آمده است. پیوستگی آن با نار و نور روشن است.
زیتون را هم در عبری زَییت گویند זַ֫יִת و جمع آن زیتیم זֵיתִים
امّا آن روغن، יִצְהָר یصهر، به معنی خاصی است در عهد عتیق و روغن معمول نیست. روغن زیتون تازه و درخشان و شفاف است و اصلا از ریشه صهر به معنی درخشیدن. روغنی پاک و روشن که می‌تواند برای مسحِ مسیحا استفاده شود. و بعید نیست که آن تعبیر قرآنی هم به این وجه نظر داشته باشد: روغنی چنان تابناک، که گویی پیش از رسیدن آتش و نار به آن، خود نور و روشنی می‌دهد.

اینک به دو تصویر بازگردیم، که یکسان نیستند امّا اشتراک و قرابت اجزا در متنی چنین کوتاه قابل توجّه است:
چراغ و چراغدان
چراغ بر چراغ (نور علی نور...)
روغن و روغن‌دان
و در این میان حضور عنصر خاصّ درخت زیتون
روغن بسیار تابناک، به توضیحی که آمد.
و در نهایت جهات شرق و غرب.

می‌توان دید که این تصویر، متناسب با آن معنی مقصود، در برخی اجزا تغییر کرده است، چنان که:
اینک آبگینه هم در میان است، شیشه‌ای که چون شمع یا چراغ را در آن نهند، نورش افزون‌ می‌شود،
دیگر تصریح بر نور و روشنی خود روغن آن چراغ
و سپس یکی شدن منبع روغن آن چراغ‌دان، دو درخت زیتون چپ و راست، و تبدیل آن‌ها به درخت یگانه‌ای که دیگر نه شرقی و نه غربی‌ست.

این نمونه‌ها را، به جای نشان اقتباس و تاثیر مستقیم، بیشتر باید به عنوان سوابق احتمالی و تاریخچه شکل‌گیری این تصاویر و تمثیل‌ها دید، از عهد عتیق عبرانی، تا تفاسیر مسیحی سریانی تا قرآن...

جای‌سوز اندر مکان کی در رود؟ نورِ نامحدود را حدّ کی بود؟
لیک تمثیلی و تصویری کنند / تا که دریابد ضعیفی عشق‌مند
مِثل نبود لیک باشد آن مثیل / تا کند عقلِ مُجَمّد را گسیل‌
از همه اوهام و تصویراتْ دور / نورِ نورِ نورِ نورِ نورِ نور...
.
پ.ن.
همچنین مق با «از انجیر و انار و زیتون»
.