از رهبانیت آغازین...

آورده‌اند که «لارهبانیّة فی الاسلام‌»، منتهی شاید از منظر تاریخی همیشه اینگونه نبوده و در رسوم و آموزه‌های اسلام آغازین، که مطابق برخی قراین از مسیحیت دور نبوده، نوعی زهد راهبانه هم بوده که اندکی دیرتر تعدیل و تطبیق بزرگی به خود دیده است.

برخی پژوهشگران، از منظر مطالعات متن‌پژوهانه و سنجش‌گری تاریخی، در دو قطعه تقریبا موازی در سوره مؤمنون و معارج که از صفات مومنان و نمازگزاران می‌گوید، نشانه‌های یک «ویرایش» متاخر را دیده‌اند که در آن حُکم (به ظاهر) راهبانه «حفظ فروج»، امساک در رابطه جنسی، استثنای بزرگی خورده است. تصویرش را در جدولی آورده‌ام.

امّا شواهدی که به این معنی راه می‌دهند در سوره مؤمنون:
۱ / از منظر ادبی می‌بینیم که در آیه ششم زنجیره توصیفاتی که با «الّذین» آغاز می‌شود، شکسته است (که پس از عبارت ویرایش شده به آن بازمی‌گردد).

۲/ دیگر سجع کلام که در آیه ششم متفاوت است.

۳/ آیه ششم، با ده کلمه، به وضوح بلندتر از آیات پیشین است که بین سه تا پنج کلمه هستند. آیه هفتم پیوسته است به آیه ششم اما همچنان بلندتر است (هفت کلمه).

۴/ نکته آخر و مهمّ البته همان استثنا زدن بر حکم است با تصریح و توضیح این نکته که رابطه جنسی، جدای همسران، با کنیزکان هم آزاد است و شامل آن حکم نمی‌شود. «ما مَلَکَت اَیْمانهم» را بهاء الدین خرّمشاهی به «مُلک یمین» ترجمه کرده است! مقصود به هر شکل کنیزان هستند.

از عبارات برمی‌آید که اینک مجوزی داده شده است: «فانّهم غیر ملومین» و می‌گوید که نکوهش در خصوص رابطه با همسران (احتمالا تاکید بر تعداد است و بیش از یکی بودن آن‌ها) جایز نیست و از آن بیشتر، رابطه با کنیزان (که به واقع محدودیت ندارد) و این حق برای مومنین محفوظ است. به ظاهر این مجوز یا تبیین را باید در تقابل با رهبانیت مسیحی یا دیگر جریان‌های زاهدانه عصر دید.

در کنار بحث زهد اوّلیه و احتمال تطبیق و تعدیل آن با تحوّلات بعدی و گسترده شدن دایره مومنین و تاثیر ناگزیر سنن و عادات قوم، از منظر اجتماعی و اقتصادی هم بحث بوده که «امکان» داشتن چندین همسر و بلکه کنیزان، احتمالا نزد جمعیت قابل توجهی از مومنان، بیشتر خاصّ زمانی است که جمع قابل توجهی به این حدّ از تمکّن مالی رسیده باشند، یعنی پس از آغاز فتوحات؟

امّا این آیات از یک منظر دیگر هم مهم هستند و آن «قطعات نظیر» است که نمونه‌ای از آن را پیشتر در داستان خلقت آدم آوردیم. این «قطعات نظیر» را در جدول بهتر می‌توان دید و تشخیص داد. یعنی عباراتی که چنین در حرف و کلمه و جمله و خصوصا ترتیب یکسان هستند، و از این رو به قاعده یکی سرمشق دیگری بوده یا دست کم سرمشق یکسان داشته‌اند که بعد در دو موضع عینا، یا گاه با تفاوت‌های اندک، منعکس شده‌اند و از منظر شواهد سیر شکل‌گیری و نهایی شدن متن اهمیتی خاص دارند که باید جدا به آن پرداخت. مقصود همچنان نمونه‌ای بود از نوع مطالعات متن‌پژوهانه و البته که جای تفصیل و بحث و نقد است.

پ.ن. از خلقت آدم و قطعات نظیر
.
.