از مالک المُلک و مالک دوزخ
در قرآن نگهبان یا خازن دوزخ «مالک» نام دارد: «وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ...». آیا اشتراک نام او با «مالک المُلک»، تصادفی است؟
سیر تاریخی بلندی را فشرده و خلاصه مرور کنیم در چند بند کوتاه!
۱
از هزاره‌های کهن آغاز کنیم و شکل‌گیری اوّلین تصوّر از خدای واحد ناپیدای بی‌صورت، که چیست؟ امری پنهان در هوا! آن هستِ نیست‌نما، همچون باد، که خود ناپیداست امّا اثرش و تاثیرش پیداست، از راندن ابرها و آوردن باران تا غیر آن... از منظر برخی پژوهشگران نام یهوه هم از هوا می‌آید.
۲
امروزه غریب می‌نماید امّا اگر از آن منظر باور و آیین ابتدایی (و نه مفهوم مجرّد غیرمادّی توسعه‌یافته دینی و فلسفی متاخر) بنگریم، این خدای ناپیدای پنهان در هوا، از چه تغذیه می‌کند؟ آن خوراک که در هوا منتشر می‌شود، فهرستی از «اقلام قربانی» و خصوصا بوی گوشت سوخته! این به واقع ریشه و اصل سابقه «قربانی سوختنی» است که مکرّر در عهد عتیق با جزییات می‌بینیم. این که قربانی چه باشد، چه حیوانی و با چه مشخصاتی، و چطور و در طی چه مراسمی تا نهایت سوخته شود چنان که خداوند از بوی آن خوش گردد. اشاره‌ای به این رسم کهن در قرآن هم آمده است: حَتَّی يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْکلُهُ النَّارُ...
می‌اندیشم این باور که جن، دیگر موجود پنهان، از «بو» تغذیه می‌کند، یادگار آن باور نخستین نیست؟
چون پری را قوّت از بو می‌دهد / هر مَلَک را قوتِ جان او می‌دهد...
شیرخواره کی شناسد ذوقِ لوت / مر پری را بوی باشد لوت و پوت...
۳
اندک اندک نقش قربان تعمیم می‌یابد و شامل هر نوع کسب رضایت و حمایت از خداوند می‌شود، با تقدیم بهترین‌ها و عزیزترین‌ها، گاه جهت شکر و سپاس، گاه نذر و پیشگیری از زیان و خطری محتمل.
۴
امّا قربانی سوختنی هم حیوان بوده و هم انسان. در عهد عتیق قربانی انسان را مکرّر می‌بینیم، منتهی با این اسم رمز که «فرزندش را بر آتش گذراند». نمونه‌اش دختر یفتاح که او را بر هیزم نهادند و از آن پیشتر نوشتم و البته قربان کردن اسحاق که نماد پایان این رسم دینی بوده: «پدر، اینک آتش و هیزم، قربانی سوختنی کجاست؟»
۵
در مسیر منع قربانی آدمی، آن رسم کهن تفاسیر و اشکال دیگر می‌گیرد. در عهد عتیق می‌خوانیم که یوشیّای اصلاح‌گر دستور داد تا «دیگر هیچ کس پسر یا دختر خویش بهر «مولَک» از آتش نگذارند...». مفسّران کتاب مقدّس مولَک را نام پادشاه عمونیان یا فینفیان می‌دانند و مورّخان نقّاد صورتی از همان ملِک که نام دیگر یهوه بوده و اینک، با صورتی جدید، از آن چهره و نقش پیشین جدا شده. دقّت کنیم که در عبری قدیم هم، مانند عربی، مصوّت‌ها ضبط نمی‌شدند. فرض این است که این نام را بعدها به صورت دیگری خواندند و مشکول یا اعراب‌گذاری کردند تا از آن ملِک اول جدا شود.
۶
اینک می‌توان تصوّر کرد که آن تحوّل در شاخه دیگر اقوام سامی متفاوت بوده؟ اینجا منابع براستی اندک هستند تا سیر تغییر و تحول را بهتر بتوان دنبال کرد امّا از اشتراک نام مالک، و سیر نظیر همین نام در آیین عبرانیان، شاید بتوان فرض کرد که اینجا هم، در ادوار پیشتر، مالک دوزخ از آن چهره مالک الملک جدا و مستقل شده امّا ذیل امر او نقش کارگزاری را دارد که بدکاران و کافران را می‌سوزاند، این بار در آتش دوزخ و نار جهنم. و جای جستجوی بیشتر است...
...
همچنین رک: در خصوص اسحاق و اسماعیل
Post #203
955