موسی یا موسا؟ عیسی یا عیسا؟

تلفّظ موسی و عیسی نزد مولانا چه بوده؟ و اگر پیشتر رویم، در خود عهد تالیف قرآن چه؟

مولانا در غزلی با مطلع:
نهان شدند معانی ز یار بی‌معنی / کجا روم که نروید به پیش من دیوی؟
موسی را با دیوی، باری، مانی و آری هم‌قافیه کرده:
به افعیی بنگر کو هزار افعی خورد / شد او عصا و مُطیعی به قبضهٔ موسی

در غزلی دیگر در موضع قافیه درونی آمده:
به فلک برآ چو عیسی، ارنی بگو چو موسی / که خدا تو را نگوید که خموش، لن ترانی
که نشانی از تلفظ عیسی هم دارد.

در ترجیع‌بندی که با حروف «بُت» بازی کرده:
خموش این بی و این تی را به جادویی مده شکلی / رها کن تا عصای خود بیندازد کفِ موسی
و موسی هم‌قافیه است با آزادی، جانی و خود حرف «تی».

در مثنوی هم:
عقلِ موسی چون شود در غیبْ بند / عقلِ موشی خود کی است ای ارجمند؟
و تطابق عقل موسی و موشی، به ظاهر شاهدی‌ست که اینجا هم موسی نزد مولانا musi خوانده می‌شده است.

به گمانم این که musi به گوش ما کمی نامانوس می‌آید، جدای تحوّل زبان، رواج غالب صورت عربی آن در خوانش حفص است.

در عهد کتابت قرآن چطور؟

احمد الجلّاد در این خصوص بحثی دارد و نظرش بر آن است که تلفّظ اوّلیه احتمالا همان musi یا musé بوده است. این خوانش در قرائت «دوری از کسایی» باقی‌ست و بسته به قاری و سنّت قرائت، گاه musé و گاه musi خوانده می‌شود، عیسی هم. در یوتیوب هست و دوستان علاقمند می‌توانند بشنوند.

قرینه دیگر کهن‌ترین ثبت با مصوّت این نام است از «موسی بن نصیر» نامی که اسمش را به سال ۷۱۶ م (۹۷ ق) به یونانی (musé) Μουση ثبت کرده، شاهد آن که آن الف مقصوره در قرون اوّلیه صدای کسره داشته است.

به نظرم قرینه دیگر نام موسی به اصل عبری و حتی سریانی است، «مُشِه» و شکل معمول تبدیل‌ اسامی. در نهایت احتمالا صورت نوشتار اسم هم خبر از سابقه‌ای می‌دهد پیش از تحوّلات بعدی چنان که در صورت کهن کلمات قرآنی دیگر هم می‌بینیم.

تاکید کنیم که آنچه در باب مولانا آوردیم، به همه «قدما» تعمیم نمی‌یابد. هر بار باید دوره و ناحیه را دید و به وجه غالب نظر داشت چرا که تلفظ‌های متفاوت موازی همیشه بوده است. من این نکته را در باب سنایی و عطّار و چند شاعر دیگر هم جسته‌ام منتهی به همین فتح باب بسنده کنیم.

پ.ن.
۱- قرائت کسایی در عهد مولانا هم رایج بوده و مولانا در خصوص قاری روایت کسایی که در اماله اغراق می‌کرده می‌گوید که یادآور آن فقیه است که از او پرسیدند، از کجایی؟ «مِن اینَ انتَ؟» گفت «مِن طیس» چرا که شهر طوس را هم طیس کرده بود! گفتند نمی‌دانستیم که حرفِ جرِّ «مِن»، شهری را هم بگرداند...
۲ـ در باب سابقه نام عیسی
۳- در گمان افتاد جان انبیا، قرائت حفص و نقش یکسان‌سازی آن
.