«چنین گوید محمّد بن اسحق که اولین خطوط عربی، خطّ مکّی بود و سپس مدنی و پس از آن بصری و کوفی. امّا در الف‌های خطوط مکّی و مدنی، انحنایی‌ست به سوی راست، و کشیدگی به بالا و در شکلشان اندک خمیدگی دیده می‌شود مانند این بسم الله...»*

قول ابن ندیم است، صاحب الفهرست، قرن چهارم هجری. از خطّی صحبت می‌کند که اولین نسخ قرآنی با آن نوشته شده‌اند و نسخه و کتیبه‌شناسان امروزی آن را خطّ حجازی می‌نامند.

چنان که دیدیم، ابن ندیم مثالی هم در کتاب خود آورده بود که البته اندک اندک در کتابت‌های متوالی تغییر کرده است و من به نظرم مفید آمد که آن متن را همراه دو نمونه از کهن‌ترین نسخ قرآنی بیاورم، سوره چهارم و پنجم:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [4:1] يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکمُ الَّذِي...
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [5:1] يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ...

امّا اینک که از الف و بسم الله گفتیم، بپرسیم که در ترکیب ب و اسم، الف ابتدایی «اسم» چه شد؟ جالب است که «بسم الله» تنها صورتی‌ست که الف «اسم» در آن حذف شده است. در ترکیب‌های دیگر چون «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّک الْعَظِيمِ» یا «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِي خَلَقَ...» الف ظاهر است.

از منظر تاریخی، یک فرضیه آن است که حذف آن به دلیل کثرت استعمال است اما در کهن‌ترین نسخ هم چنین است و این نمی‌تواند دلیل حذف آن در حتی در نسخ اولیه باشد. فرضیه دیگر آن است که «بسم الله»، از سنّتی سریانی یا عبرانی پیروی کرده است و جای تفصیل نیست. از منظر عرفانی و تاویلی البته سخن دیگر است. الف برای وصل آمده و چون آن وصال حاصل شد، دیگر جای او در آن میانه نیست:
در وُجوه و وَجْهِ او رو خرج شو / چون اَلِف در بِسْم در رو دَرج شو
آن اَلِف در بِسم پنهان کرد، ایست! / هست او در بِسْم و هم در بِسْم نیست‌...
او صِلَه‌ست و بی و سین زو وصل یافت / وصلِ بی و سین اَلِف را بر نتافت‌
چون یکی حرفی فِراقِ سین و بی‌ست / خامُشی اینجا مهم‌تر واجبی‌ست‌...
...
* «قال محمد بن إسحاق: فأول الخطوط العربية، الخط المكي وبعده المدني ثم البصري ثم الكوفي. فأما المكي والمدني، ففي الفاته تعويج إلى يمنة اليد وأعلا الأصابع، وفى شكله انضجاع يصير. وهذا مثاله...»
.
پ.ن.
از گوشت و پوست
.
از الله و لله در نسخ کهن