«آیا “مسیر ترامپ” در قفقاز جنوبی بدون همراهی ایران موفق خواهد شد؟»
نویسنده: روشن محمدلی
رسانه: امواج‌مدیا
تاریخ: ۱۴ اوت ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @IranAnalyses
«مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یا TRIPP، طرحی با حمایت آمریکاست که شامل ایجاد یک کریدور ترانزیتی ۴۳ کیلومتری در استان سیونیک، جنوبی‌ترین بخش ارمنستان، می‌شود. این مسیر جمهوری آذربایجان را به نخجوان و از آنجا به ترکیه متصل می‌کند و هم‌زمان می‌کوشد نفوذ روسیه بر مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی را کاهش داده و ارمنستان را به غرب نزدیک‌تر کند.
آرارات میرزویان، وزیر خارجه ارمنستان، می‌گوید TRIPP می‌تواند برای ایران نیز فرصت ایجاد کند و عملاً به بخشی از اتصال ریلی خلیج فارس به دریای سیاه تبدیل شود. ایروان می‌کوشد این پروژه را با ابتکار «چهارراه صلح» خود پیوند بزند؛ طرحی که هدف آن اتصال شبکه‌های حمل‌ونقل ارمنستان، آذربایجان، گرجستان و ایران و تبدیل قفقاز جنوبی به یک مرکز لجستیکی است.
اظهارات میرزویان پس از دیدار او با مارکو روبیو و امضای توافق مشارکت راهبردی جامع میان ارمنستان و آمریکا مطرح شد. این توافق با چارچوب همکاری در حوزه مواد معدنی حیاتی و عملیاتی‌کردن مسیر ترامپ همراه بود. بااین‌حال، از زمان امضای توافق سه‌جانبه ارمنستان، آذربایجان و آمریکا در اوت ۲۰۲۵، ایروان کمتر از عنوان «چهارراه صلح» استفاده و TRIPP را به محور اصلی ارتباطات منطقه‌ای تبدیل کرده است؛ تغییری که در تهران با نگرانی دنبال می‌شود.
این پروژه برای ایران یک معمای راهبردی است. از یک سو، ایجاد کریدور از طریق توافق بین‌المللی، احتمال حمله نظامی آذربایجان به جنوب ارمنستان را کاهش می‌دهد؛ رخدادی که تهران بارها اعلام کرده مانع آن خواهد شد. از سوی دیگر، مسیر جدید می‌تواند زیرساخت ترانزیتی ایران را دور بزند، درآمدهای ترانزیتی و نفوذ ژئوپلیتیکی آن را کاهش دهد و حضور فنی و امنیتی آمریکا را به مرزهای شمال‌غربی ایران برساند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، پس از دیدار میرزویان و روبیو بار دیگر درباره اهداف آمریکا ابراز «تردیدهای جدی» کرد. این موضع نشان می‌دهد تهران شاید اصل ایجاد مسیر را تحمل کند، اما با گسترش حضور آمریکا در قفقاز جنوبی مخالف است.
جنگ اخیر ایران با آمریکا و اسرائیل نیز مخاطرات پروژه را افزایش داده است. حمله پهپادی به فرودگاه بین‌المللی نخجوان پس از آغاز جنگ، با وجود تکذیب ایران، نشان داد که قفقاز جنوبی دیگر از درگیری‌های گسترده‌تر منطقه مصون نیست. سرمایه‌گذاران باید احتمال هدف قرارگرفتن زیرساخت‌های TRIPP در هر رویارویی آینده ایران و آمریکا را در محاسبات خود بگنجانند. حتی بدون حمله مستقیم، ناامنی می‌تواند جذب سرمایه خصوصی لازم برای ساخت و اداره مسیر را دشوار کند.
نویسنده معتقد است تفاهم شکننده کنونی میان تهران و واشنگتن یکی از عوامل اصلی امکان ادامه پروژه است. اگر این تفاهم فروبپاشد و سیاست «فشار حداکثری» آمریکا بازگردد، TRIPP ممکن است به یکی از نخستین قربانیان افزایش تنش تبدیل شود.
راه موفقیت پایدار پروژه احتمالاً در ادغام ایران در معماری ترانزیتی منطقه است، نه حذف آن. تهران سال‌هاست به دنبال ایجاد کریدور چندوجهی «خلیج فارس–دریای سیاه» است. جنگ نخست قره‌باغ باعث از میان رفتن بسیاری از خطوط ریلی دوران شوروی شد و اجرای این طرح را متوقف کرد. ایران پس از جنگ ۲۰۲۰ به‌جای احداث خط آهنی بسیار پرهزینه در کوهستان‌های ارمنستان، بر احیای مسیر ایران–نخجوان–ارمنستان–گرجستان متمرکز شده است.
اگر TRIPP امکان استفاده ایران و اتصال به شبکه‌های ترانزیتی این کشور را فراهم کند، می‌تواند از منشأ تنش به منفعتی اقتصادی برای همه طرف‌ها تبدیل شود. ارمنستان نیز با احیای ادبیات «چهارراه صلح» می‌کوشد واشنگتن را متقاعد کند که مسیر جدید وسیله‌ای برای اتصال به غرب است و درعین‌حال به تهران اطمینان دهد که این پروژه برای منزوی‌کردن ایران طراحی نشده است.
نشانه‌های اقتصادی این موازنه دیده می‌شود. ارمنستان حدود ۲۱۵ میلیون دلار قرارداد زیرساختی برای بخش‌هایی از بزرگراه شمال–جنوب در سیونیک به شرکت‌های ایرانی واگذار کرده است. حضور معاون رئیس‌جمهور ایران در افتتاح تونل کاجاران نیز نشان‌دهنده تلاش تهران برای باقی‌ماندن به‌عنوان یک بازیگر فیزیکی در زیرساخت‌های ترانزیتی ارمنستان است.
نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، با حضور در مراسم خاک‌سپاری علی خامنه‌ای در تهران نیز کوشید نشان دهد نزدیک‌شدن ایروان به غرب حدومرزی دارد. پیام این حضور آن بود که ارمنستان ضمن استقبال از سرمایه‌گذاری آمریکا، اجازه نخواهد داد خاکش به پایگاهی برای فعالیت‌های اطلاعاتی یا نظامی علیه ایران تبدیل شود و روابط خود با تهران را قربانی TRIPP نخواهد کرد.
سرنوشت مسیر ترامپ و حتی صلح گسترده‌تر میان ارمنستان و آذربایجان به آینده روابط ایران و آمریکا گره خورده است. اگر تفاهم میان دو کشور به توافقی پایدار تبدیل شود، تهران ممکن است در برابر برخورداری از منافع تجاری، حضور محدود آمریکا در سیونیک را تحمل کند. اما اگر واشنگتن به رویارویی منطقه‌ای بازگردد، قفقاز جنوبی احتمالاً یکی از نخستین نقاطی خواهد بود که ایران در آن برای آمریکا هزینه ایجاد می‌کند.
نتیجه مقاله این است که موفقیت TRIPP بیش از کیفیت زیرساخت، راه‌آهن یا نظام گمرکی، به دیپلماسی تهران و واشنگتن وابسته است. بدون درنظرگرفتن منافع و نگرانی‌های امنیتی ایران، «مسیر صلح» می‌تواند به خط برخورد تازه‌ای در منازعه قدیمی ایران و آمریکا تبدیل شود.