آیا دیپلمات‌های تضعیف‌شده ایران می‌توانند توافق هرمز را عملی کنند؟
نویسندگان: بنوا فوکن و سامر سعید
منبع: وال‌استریت ژورنال
تاریخ انتشار: ۶ اوت ۲۰۲۶
لینک مقاله: Can Iran’s Diminished Diplomats Deliver a Hormuz Deal?

میانجیگران عرب نگران‌اند که مذاکره‌کنندگان اصلی ایران، عباس عراقچی و محمدباقر قالیباف، حتی در صورت دستیابی به توافق، قدرت و نفوذ کافی برای تضمین اجرای آن و بازگشایی پایدار تنگه هرمز را نداشته باشند. به باور آنان، سپاه پاسداران که کنترل عملی تنگه را در اختیار دارد، می‌تواند توافق را تضعیف یا نقض کند.
طرحی که در پایان هفته به ایران ارائه شد، مسیر عبور کشتی‌ها را به دو بخش تقسیم می‌کند: خط ورودی در نزدیکی سواحل ایران و خط خروجی در نزدیکی عمان. عراقچی و قالیباف ابتدا به‌سرعت از این طرح استقبال کردند، زیرا آن را به‌رسمیت‌شناختن نفوذ ایران بر تنگه می‌دانستند.
مذاکرات زمانی پیچیده شد که سپاه خواستار اشاره صریح‌تر به نقش ایران، منافع روشن‌تر برای تهران و حق دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری شد. سپاه همچنین تضمین‌های مشخص‌تری برای پایان محاصره آمریکا، کاهش تحریم‌ها و امکان فروش نفت ایران مطالبه کرده است.
به گفته میانجیگران، مذاکره‌کنندگان ایرانی آشکارتر از گذشته درباره محدودیت اختیارات خود صحبت می‌کنند. آنان زیر فشار قرار دارند تا هر توافق، فوراً منافع مالی ملموسی برای ایران به همراه داشته باشد.
در داخل حکومت، سپاه به‌دلیل حملاتی که آمریکا را تحت فشار و بی‌ثبات نگه داشته، مورد تحسین تندروها قرار گرفته است. طرف‌های ایرانی به میانجیگران گفته‌اند اگر توافق از نظر مالی به‌اندازه کافی سودمند نباشد، سپاه ممکن است حملات به کشتی‌ها را دوباره تشدید کند.
در نتیجه این فشارها، دامنه مذاکرات از یک توافق محدود و موقت برای عبور کشتی‌ها از هرمز فراتر رفته است. اکنون معافیت‌های تحریمی برای فروش نفت و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، که در تفاهم‌نامه تعلیق‌شده ماه ژوئن میان ایران و آمریکا مطرح شده بود، نیز بخشی از مذاکرات است.
این شرایط نشان می‌دهد چرا بیش از پنج ماه پس از آغاز جنگ، توافق‌های دیپلماتیک دوام نیاورده‌اند. ایران از یک سو می‌خواهد تلفات خود را تلافی کند، مانع حملات آینده آمریکا شود و به آمریکا و اسرائیل اجازه اعلام پیروزی ندهد؛ از سوی دیگر، برای مهار بحران عمیق اقتصادی به رفع تحریم‌ها و توافق نیاز دارد.
به گفته بهنام بن‌طالب‌لو از بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، سپاه اکنون «دستور کار و سرعت» تحولات را تعیین می‌کند. تهدید به تشدید درگیری با هدف گرفتن امتیاز بیشتر و تحقیر دونالد ترامپ انجام می‌شود، اما همین رویکرد ممکن است دوباره جنگ را شعله‌ور کند.
فشار تندروها بر عراقچی و دولت پزشکیان
مذاکره‌کنندگان ارشد و چهره‌های میانه‌رو در رسانه‌های داخلی ایران علناً هدف حمله قرار گرفته‌اند. حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان، بازگشایی تنگه هرمز را به «باز کردن راه فرار برای دشمن» تشبیه کرد و پرسید چرا جمهوری اسلامی باید یکی از اصلی‌ترین و مؤثرترین ابزارهای دفاعی خود را کنار بگذارد.
حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده ارشد مجلس، اعلام کرده است در حال جمع‌آوری مدارک برای استیضاح عباس عراقچی است. او وزیر خارجه را متهم کرده که توافق احتمالی هرمز را برای رأی‌گیری به مجلس ارائه نکرده و از روی ترس و تسلیم عمل کرده است.
محمدباقر خرازی، که از طریق ازدواج با مجتبی خامنه‌ای نسبت خانوادگی دارد، در یک ویدئوی شبکه‌های اجتماعی خواستار راهپیمایی در تهران برای پایان‌دادن به دولت میانه‌روی مسعود پزشکیان شد. دفتر رهبر ایران بعداً این اظهارات را تفرقه‌افکنانه خواند و رد کرد.
نقش مجتبی خامنه‌ای و شکاف در رأس قدرت
بر اساس گزارش، غیبت کامل مجتبی خامنه‌ای از انظار عمومی، اختلافات داخلی را تشدید کرده است. پدر او، علی خامنه‌ای، که در حملات آغازین جنگ کشته شد، خود را داور میان جناح‌های مختلف حکومت می‌دانست؛ اما رهبر جدید نتوانسته همان نقش را ایفا کند.
تحلیلگران و دیپلمات‌های عرب می‌گویند مجتبی خامنه‌ای از پدرش تندروتر است، اما متحدان و روابط سیاسی نزدیک کمتری دارد. تدابیر شدید امنیتی، جراحات ناشی از حمله اولیه آمریکا و اسرائیل و شخصیت منزوی‌تر او نیز دسترسی مسئولان به وی را دشوار کرده است.
با وجود اینکه تصمیم نهایی در مسائل دیپلماتیک و امنیتی در اختیار رهبر است، حامیان مذاکره برای دیدار با او مشکل دارند. عراقچی در مصاحبه‌ای در ماه ژوئیه گفت تاکنون هرگز با مجتبی خامنه‌ای ملاقات نکرده است.
پزشکیان برای گرفتن وقت ملاقات با خامنه‌ای تهدید به استعفا کرد تا مستقیماً به او بگوید که وضعیت اقتصادی ایران به‌اندازه‌ای وخیم است که دستیابی فوری به یک تفاهم دیپلماتیک ضرورت دارد. پس از این تهدید، خامنه‌ای با دیدار موافقت کرد. پزشکیان نیز در تلویزیون دولتی گفت ارتباط با رهبر «بسیار دشوار» است.
مجتبی خامنه‌ای در ماه ژوئن در شبکه‌های اجتماعی نوشته بود که ابتدا با مذاکره با آمریکا مخالف بوده، اما پس از آنکه پزشکیان مسئولیت حفاظت از منافع کشور را پذیرفت، با ادامه مذاکرات موافقت کرده است. این اظهارنظر مستقیم درباره مذاکره با آمریکا اقدامی کم‌سابقه بود.
سابقه نقض آتش‌بس‌ها و گسترش جنگ
مدت کوتاهی پس از امضای توافق ماه ژوئن برای بازگشایی هرمز و آغاز مذاکرات پایان جنگ، نیروهای ایرانی به کشتی‌هایی حمله کردند که از مسیر مورد حمایت آمریکا در امتداد ساحل عمان عبور می‌کردند.
این حملات به چند روز تبادل حملات میان ایران و آمریکا و گسترش جنگ منجر شد. شبه‌نظامیان حوثی مورد حمایت ایران به نفتکش‌های عربستان سعودی حمله کردند و یک حمله پهپادی به بندری در مصر نیز موجب آتش‌گرفتن دو کشتی شد.
آتش‌بس قبلی در ماه آوریل نیز با حملات مکرر ایران آسیب دید، هرچند آن حوادث به بازگشت فوری جنگ تمام‌عیار منجر نشد.
بخش بزرگی از عملیات ایران با هدف تثبیت تسلط تهران بر تنگه هرمز انجام شده است؛ آبراهی که برای انتقال انرژی در جهان اهمیت حیاتی دارد. تندروها می‌خواهند ضمن جلوگیری از هرگونه نمایش پیروزی آمریکا و اسرائیل، هزینه‌ای به‌اندازه کافی سنگین تحمیل کنند تا مانع حملات نظامی آینده شوند.
اختلاف بر سر پیامدهای اقتصادی
استفاده طولانی‌مدت از هرمز به‌عنوان ابزار فشار ممکن است کشورهای عرب همسایه را از ایران دورتر کند و دریافت کمک‌های اقتصادی ضروری را به تأخیر بیندازد.
حامیان مذاکره بارها در رسانه‌های دولتی هشدار داده‌اند که ادامه بحران اقتصادی می‌تواند دستاوردهای ایران در جنگ را از میان ببرد.
کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر خارجه و از مذاکره‌کنندگان ارشد، گفت اقتصاد ایران به‌شدت به رفع تحریم‌هایی نیاز دارد که یک توافق دیپلماتیک می‌تواند به همراه داشته باشد. او در واکنش به مخالفان مذاکره گفت با خواندن برخی مخالفت‌ها از خود می‌پرسد این افراد «در چه جهانی زندگی می‌کنند».
جمع‌بندی
مسئله اصلی فقط رسیدن ایران و آمریکا به یک توافق نیست، بلکه توانایی حکومت ایران برای اجرای آن است. دولت پزشکیان و دیپلمات‌های ایرانی، توافق و رفع تحریم‌ها را برای جلوگیری از فروپاشی بیشتر اقتصاد ضروری می‌دانند؛ اما سپاه و جناح تندرو، کنترل هرمز را یکی از مهم‌ترین ابزارهای بازدارندگی، کسب امتیاز و جلوگیری از پیروزی سیاسی آمریکا و اسرائیل می‌بینند. بنابراین، حتی اگر توافق تازه‌ای امضا شود، قدرت فزاینده سپاه، ضعف مذاکره‌کنندگان و پراکندگی در رأس حاکمیت، خطر نقض توافق و شعله‌ورشدن دوباره جنگ را بالا نگه می‌دارد.