المبسوط شیخ طوسی در امتداد شروح مختصر مزنی: مطالعهٔ موردی التعلیقة الکبری قاضی ابوالطیّب طبری 🔵 «انعکاس» در تابستان سال گذشته بوت‌کمپی ۹ روزه با عنوان
«متن‌پژوهی دیجیتال» برگزار کرد که بر حوزۀ ابزار و روش دیجیتال در مطالعات متنی-تاریخی میراث اسلامی تمرکز داشت. در این بوتکمپ که با حضور ۲۵ شرکت‌کننده و ۱۲ مدرس و سخنران برجسته برگزار شد، هر شرکت‌کننده پروژه‌ای مستقل در چارچوب موضوع کلی
«سیر تکامل دانش در جهان اسلام» طراحی کرد.
💠 این دوره فقط یک دورۀ آموزشی نظری نبود؛ از اینرو آموزش و کار عملی در کنار هم طراحی شدند تا شرکت‌کنندگان بیاموزند که چگونه از روش‌ها و ابزارهای نوین در پروژه‌های واقعی استفاده کنند. از میان شرکت‌کنندگان، حدود ۱۰ نفر توانستند پروژه‌های خود را در مهلت مقرر تکمیل و تحویل دهند. در این میان، بر اساس رأی داوران، پروژۀ امیرحسین طالبیان، طلبهٔ حوزهٔ علمیهٔ نجف، به عنوان پروژه‌ٔ برگزیدهٔ بوتکمپ معرفی شد.
⚫️ امیرحسین طالبیان در پروژۀ خود به بررسی ریشه‌های فروعات فقهی در کتاب
المبسوط فی فقه الإمامیة اثر فقهی معروف شیخ طوسی (۴۶۰ ه.ق) پرداخته است. طالبیان با بهره‌گیری از
داده‌های پایگاه کتاب و ابزارهای دیجیتال تطبیق متنی، به
شباهت‌های لفظی چشم‌گیری میان المبسوط و آثار شاخص فقه شافعیه دست یافت (به عنوان نمونه تصویر اول ملاحظه شود). او سپس در پژوهشی تطبیقی احتمال اقتباس مستقیم را بررسی کرد و به نتایجی رسید که می‌تواند افق‌های تازه‌ای در خوانش انتقادی
المبسوط بگشاید. گزارشی از این پژوهش را در ادامه می‌خوانید.
🟣
المبسوط في فقه الإمامیّة، تألیف شیخ طوسی (۴۶۰ ه.ق.)، نقطهٔ عطفی در گذار فقه امامیه از رویکرد نص‌محور به عرصهٔ فقه فروع است. این اثر تلاشی روشمند در پاسخ به انتقاد اهل‌تسنّن از ناتوانی امامیه در پاسخ‌گویی به فروع فقهی بود و نشان داد که می‌توان بی‌آنکه به قیاس و اجتهاد ظنّی تمسّک جست، فقهی پویا سامان داد.
🔵 شیخ طوسی در
المبسوط از
دو شیوهٔ متفاوت برای بسط مسائل فقهی استفاده کرده است.
نمودار ارتباط المبسوط با النهایة في مجرّد الفقه والفتاوی، دیگر کتاب فقهی وی، که در تصویر بالا دیده می‌شود، نشانه‌هایی از این تفاوت را به‌خوبی آشکار می‌کند. این تصویر که از دو نمودار متّصل به یکدیگر تشکیل شده، نمایی از مقایسۀ لفظی میان دو اثر است. نمودار بالای تصویر مربوط به
النهایة است که به نمودار
المبسوط متّصل شده است. هر کتاب از سمت چپ محور افقی آغاز می‌شود. خطوط زرد مشابهت‌های لفظی دو کتاب را به یکدیگر مرتبط می‌کنند. هر یک از این خطوط در دو طرف خود به خطوط قرمز متّصل می‌شوند که این خطوط موضع تشابه را در هر کتاب نشان می‌دهد. بر اساس نمودار، هم‌پوشانی میان
المبسوط و
النهایة تنها در بخش آغازین دیده می‌شود و سپس متوقّف می‌گردد؛ بنابراین، اقتباس از
النهایة نه روندی فراگیر، بلکه الگویی مقطعی در نگارش
المبسوط بوده است.
🔴مقایسهٔ مستقیم
المبسوط با
النهایة و فقه شافعیه این تحلیل را تأیید می‌کند. بخش آغازین
المبسوط در ساختار و متن متأثّر از
النهایة شکل گرفته، امّا در ادامه شیوهٔ شیخ تغییر می‌کند و متن دو لایه‌ای شکل می‌گیرد: لایهٔ نخست برگرفته از فقه شافعیه و لایهٔ دوم حواشی فقهی او.
💠این پژوهش با هدف شناسایی لایهٔ نخست برگرفته از فقه شافعیه انجام شده و احتمال اقتباس از
التعلیقة الکبری، شرحی بر
مختصر مزنی (۲۶۴ ه.ق.)، را بررسی می‌کند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که
با وجود شباهت‌های ساختاری و متنی میان دو کتاب، دشوار است که التعلیقة را منبع مستقیم شیخ طوسی شمرد و فرضیهٔ اقتباس از دیگر شروح مختصر که هم‌اکنون مفقودند، موجه‌تر است.⚫️با آشکار شدن این پیوند، اکنون زمان آن رسیده است که
المبسوط با نگاهی دقیق‌تر مورد مطالعه قرار گیرد. مطالعهٔ تطبیقی آن با شروح
مختصر، می‌تواند در گشودن افق‌های تازه برای فهم دقیق‌تر متن، به‌ویژه در زمینهٔ استدلال به روایات نبوی و اجماع، نقش مؤثّری ایفا کند. همچنین، با توجّه به
مشابهت‌های لفظی چشمگیر در برخی مواضع میان المبسوط و التعلیقة (تصویر اول ملاحظه شود)، زمینه‌ای برای تصحیح انتقادی
المبسوط فراهم آمده است.
🔴
متن کامل مقالهٔ طالبیان را در اینجا بخوانید. هم‌اکنون ورژن انگلیسی این مقاله و دیگر مقالات این دوره در حال ویراستاری علمی برای انتشار در یک ژورنال بین‌المللی معتبر است.
#انعکاس_مقاله
#انعکاس_یافته‌ها
@inekas
