Берёза | بیریوزا

🟡یهودی بودن زلنسکی، مهاجرت نخبگان و الیگارش یهودی از روسیه و ایجاد فضای ضدیهود در افکار عمومی روسیه

🟨پس از آغاز عملیات نظامی در فوریه ۲۰۲۲، روابط مسکو با یهودیان داخلی و دولت اسرائیل دچار یک شیفت پارادایمیک و چرخش استراتژیک شد. اگر تا پیش از این، کرملین تلاش می‌کرد در اندیشۀ حکمرانی خود توازنی میان جهان عرب، ایران و اسرائیل برقرار کند و همزمان جامعۀ یهودیان روس را به عنوان پُلی فرهنگی-اقتصادی حفظ نماید، جنگ اوکراین این موازنۀ ظریف را در دو سطح داخلی و خارجی بر هم زد:

1️⃣در سطح داخلی (یهودیان فدراسیون روسیه):

🔸بحران نهادی و مهاجرت نخبگان: با آغاز جنگ و به ویژه پس از اعلام بسیج نسبی، موج بی‌سابقه‌ای از مهاجرت (که یهودیان این بازگشت به سرزمین یهود را علیا می‌نامند) در میان یهودیان روس شکل گرفت که به نوعی «فرار مغزها و سرمایه‌ها» تعبیر شد. کرملین در واکنش به این روند، فشار بر نهادهای مهاجرتی را افزایش داد؛ اوج این تقابل در تابستان ۲۰۲۲ و با تشکیل پروندۀ قضایی برای انحلال شعبۀ روسی «آژانس یهود» (سوخنوت - Sokhnut) به اتهام نقض قوانین حریم خصوصی و جمع‌آوری داده‌های شهروندان روس نمایان شد.

🔸چالش‌های گفتمانی و هویتی: گفتمان رسمی مسکو مبنی بر «نازی‌زدایی» (Денацификация) از اوکراین، با توجه به یهودی بودن ولادیمیر زلنسکی، به یک چالش تئوریک تبدیل شد. اظهارات جنجالی سرگئی لاوروف در می ۲۰۲۲ (مبنی بر اینکه هیتلر هم رگ و ریشۀ یهودی داشته است) نشانگر پایان رواداری دیپلماتیک مسکو در قبال این موضوع بود. این فشارهای گفتمانی منجر به خروج چهره‌های شاخصی چون پینحاس گلدشمیت (خاخام اعظم مسکو) از روسیه و موضع‌گیری او علیه جنگ شد.

2️⃣در سطح خارجی (روابط ژئوپلیتیک با اسرائیل):

🔸پایان «عصر طلایی» و اتحاد با تهران: نیاز مبرم روسیه به تجهیزات نظامی (به‌ویژه پهپادها) باعث تعمیق اتحاد راهبردی و بی‌سابقه میان مسکو و تهران شد. این ارتقای روابط، مستقیماً خطوط قرمز امنیتی اسرائیل را رد کرد. مسکو که تا پیش از ۲۰۲۲ در سوریه مکانیسم «جلوگیری از درگیری» (Deconfliction) را با تل‌آویو حفظ کرده بود، اکنون با رویکردی انتقادی‌تر به حملات اسرائیل در غزه و سوریه و لبنان می‌نگرد.

🔸تغییر موضع پس از ۷ اکتبر (بحران غزه): با آغاز جنگ غزه، مسکو رسماً از موضع سنتی و خنثای خود فاصله گرفت و در چارچوب تقابل کلان با غرب (محور یورو-آتلانتیک)، در کنار «جنوب جهانی» و جهان عرب ایستاد. میزبانی از هیئت‌های سیاسی حماس در مسکو و انتقادات تند نمایندگان روسیه در شورای امنیت علیه تل‌آویو، نشان داد که کرملین دیگر اسرائیل را یک شریک استراتژیک نمی‌داند، بلکه آن را امتداد هژمونیِ در حال زوالِ آمریکا در خاورمیانه تلقی می‌کند.

🟨در یک تحلیل کلان، حکمرانی ولادیمیر پوتین در قبال مسئلۀ یهود و اسرائیل از یک «عمل‌گراییِ همکارانه» در دهه‌های اولیۀ قرن بیست‌ویکم، به یک «رئالیسمِ تقابلی» تغییر ماهیت داده است؛ جایی که متغیرِ «رویارویی همه‌جانبه با غرب»، تمام ملاحظاتِ دوجانبۀ پیشین را تحت‌الشعاع قرار داده است.

💡توصیۀ سیاستی
حاکمیت، جامعه و افکار عمومی روسیه، لااقل طی چند دههٔ اخیر بدین اندازه با جامعهٔ یهودیان، اسرائیل و الیگارشی یهودی زاویه نداشته است. یهودی بودن زلنسکی، کمک‌های آشکار و پنهان تسلیحاتی و اطلاعاتی اسرائیل به اوکراین در جریان حملاتش به روسیه، به شدت افکار عمومی روسیه نسبت به اسرائیل و یهودیان را تحت تاثیر قرار داده است. این مسئله لااقل در بررسی کامنت‌های روس‌ها در فضای مجازی، به وضوح مشخص است.
خروج فزایندۀ نخبگان یهودی-روسی از روسیه پس از فوریهٔ ۲۰۲۲، به خصوص در بخش رسانه، موانع بسیاری را که باعث تخریب چهرۀ ایران در رسانه‌های روسیه می‌شد، برداشته است و فضای مناسبی را برای ورود و همکاری بین ایران و روسیه در این حوزه باز گذاشته است.
جمهوری اسلامی اگر به چشم فرصت به این مسئله نگاه کند، از این فضای ضدیهود و خلاء به وجود آمده می‌تواند در ارائهٔ چهره‌ای مناسب و درخور از ایران در میان افکار عمومی روسیه حداکثر بهره را ببرد.

🔖تصویر: پراکندگی یهودیان امپراتوری روسیه (بخش‌های رنگی)

💻 کانال بیریوزا | حسین اصغری | @Birioza

💡 مسکو؛ ۴۰ کنیسه برای ۱۵۰ هزار نفر و ۴ مسجد برای ۲ میلیون نفر

🟧شهر مسکو به عنوان قلب تپندۀ فدراسیون روسیه، آینۀ تمام‌نمای تحولات جمعیتی و سیاست‌گذاری‌های هویتی در این کشور پهناور است. اگر با عینک جغرافیای سیاسی و دموگرافی به ساختار مذهبی این کلان‌شهر نگاه کنیم، با آمارهای تأمل‌برانگیزی در خصوص نسبت جمعیت غیر ارتدکس‌ به تعداد عبادتگاه روبرو می‌شویم.

📍۱. تقابل آمار اماکن مذهبی و جمعیت (برآورد سال‌های اخیر تا ۲۰۲۶)
مسکو در حال حاضر میزبان حدود ۱.۵ میلیون مسلمان است (که با احتساب مهاجران فصلی آسیای مرکزی، برخی برآوردها این عدد را تا ۲ میلیون نفر نیز تخمین می‌زنند). با این وجود، پایتخت روسیه تنها ۴ مسجد رسمی و بزرگ دارد.

در نقطۀ مقابل، جمعیت یهودیان مسکو در حال حاضر حدود ۱۰۰ هزار تا ۱۵۰ هزار نفر برآورد می‌شود (جمعیت آن‌ها پس از مهاجرت‌های گستردۀ دهۀ ۹۰ به شدت کاهش یافت). با این حال، مسکو دارای حداقل ۵ کنیسۀ بزرگ و تاریخی است و در کنار آن، حدود ۳۵ کنیسۀ دیگر نیز درحال فعالیت در مسکو است.

📍۲. تحلیل یک عدم تقارن؛ چرا این شکاف وجود دارد؟ این نامعادلۀ شهری (تعداد بسیار کمِ مساجد برای میلیون‌ها مسلمان در برابر امکانات گستردۀ مذهبی برای یک اقلیت صدهزار نفری) ریشه در چند عامل ژئوپلیتیک و اجتماعی دارد:

🔸بخش عمده‌ای از مسلمانان مسکو، کارگرانی از آسیای مرکزی و یا شهروندان قفقاز شمالی هستند که به روسیه مهاجرت کرده‌اند. مقامات شهری و همچنین بخش‌هایی از اکثریت ارتدوکس روس، گاه با نگاهی بیگانه‌هراسانه نسبت به توسعۀ نمادهای اسلامی در فضای شهری مقاومت می‌کنند و نگران تغییر هویت بصری مسکو هستند.

🔸جامعۀ یهودیان روسیه، به رغم جمعیت کم، از نظر نهادی بسیار منسجم است. سازمان‌هایی مانند «فدراسیون جوامع یهودی روسیه» (به رهبری خاخام برل لازار) از حمایت و ارتباطات بسیار نزدیکی با کرملین و الیگارشی اقتصادی برخوردارند. یهودیان مسکو عمدتاً در طبقۀ نخبگان، دانشگاهیان و سرمایه‌گذاران ادغام شده‌اند که تسهیل‌کنندۀ دریافت مجوزها و فضاهای شهری است.

💡اما اگر از دریچۀ بزرگتری به موضوع نگاه کنیم و نه تنها مسکو که کل روسیه را بررسی کرده و صرفاً به «عبادتگاه‌ها» نیز اکتفا نکنیم؛ داده‌های ارائه‌شده توسط نهادهای دولتی فدراسیون روسیه نشان می‌دهد که تا ابتدای سال ۲۰۲۶، در مجموع ۳۴,۲۲۳ سازمان مذهبی (و نه صرفاً عبادتگاه) در این کشور به ثبت رسیده است. از این تعداد، اکثریت قاطع — ۲۰,۹۵۰ سازمان — متعلق به «کلیسای ارتدوکس روس» است. آمار مربوط به سایر جوامع مذهبی که در زمرۀ «ادیان سنتی» طبقه‌بندی می‌شوند، به شرح زیر است:

اسلام: ۷,۰۳۹ سازمان
بودیسم: ۲۹۰ سازمان
یهودیت: ۲۷۶ سازمان

📍۳. «یهودیِ روس» امروزه یک هویت پیچیدۀ فرهنگی است؛ کسانی که با زبان، ادبیات و روحیات روسی عجین شده‌اند. تا پیش از فوریۀ ۲۰۲۲، روسیۀ مدرنِ پوتین، برخلاف امپراتوری تزاری و شوروی، به یکی از روادارترین نقاط اروپا برای زندگی یهودیان بود و کرملین از این پیوند به عنوان یک اهرم دیپلماتیک نیز بهره می‌بُرد. این موازنه اکنون تا حدی تغییر کرده است.

📲تصویر: نمای بزرگترین مسجد و بزرگترین کنیسۀ مسکو 〰️ ساخته شده توسط هوش مصنوعی

💻 کانال بیریوزا | حسین اصغری | @Birioza

📘سویه‌های تورانی هویت روسی

🟩در سال ۱۹۷۵، کتابی با عنوان «آز و یا» (Аз и Я) در خصوص پیوند تاریخی روس‌‌ها و ترک‌ها منتشر شد. کتاب استدلال می‌کند که «داستان پیکار ایگور» (Слово о полку Игореве) توسط نویسنده‌ای دوزبانه نوشته شده است که زبان‌های روسی و پولوتسی یا قپچاقی را به یک اندازه خوب می‌شناخته و به کار می‌برده است.

نویسندهٔ ‌کتاب، اُلژاس سلیمانوف، (متولد ۱۹۳۶) شاعر، نویسنده، منتقد ادبی، متفکر، فعال اجتماعی و دیپلمات قزاقی و از جمله ایده‌پردازان برجستۀ اوراسیاگرایی به شمار می‌آید که در کتاب « آز و یا» با استفاده از دانش خود از زبان قزاقی، به ریشه‌های ترکی واژگان روسی متعددی در اثر «داستان پیکار ایگور» پی برده است.

از سالنامه‌ها یا تواریخ (Летопись) پیداست که بسیاری از شاهزادگان روس (فسوالود یاروسلاویچ، سویتاپولک ایزیاسلاویچ، یوری دولگوروکی)² با دختران خان‌های قپچاقی ازدواج کردند. مادربزرگ الکساندر نفسکی مقدس³ یک زن قپچاقی و دختر خان کوتیان⁴ بود. پسر شاهزاده ایگور، قهرمان «داستان پیکار ایگور»، یعنی شاهزاده ولادیمیر، با دختر خان کُنچاک⁵ ازدواج کرد. آگاهی اشراف روس به زبان قپچاقی، همانند سیستم اداری دوزبانه در روس مسکوی⁶، با شواهد مکتوب متعددی به اثبات می‌رسد.

بنابراین، خود ایدۀ وجود اتحاد، پیوند و همگرایی - و نه صرفاً جنگ - میان روس‌ها و قپچاقی‌ها با واقعیات تاریخی و چشم‌انداز مفهومی اوراسیا کاملاً همخوانی دارد.

💡عنوان کتاب «آز و یا»
همانطور که مخاطبانم می‌دانند؛ در زبان روسی به آسیا «Азия» گفته می‌شود. عنوان این کتاب، یک بازی با کلمات به شمار می‌آید[چیزی که همیشه برای من تحسین‌انگیز است!] و نویسنده از تقطیع واژۀ آسیا در زبان روسی و ساخت واژه‌ای دیگر به شکل «Аз и Я» معنای دیگری تولید کرده است که مطابقت بسیاری با محتوای کتابش دارد: Аз در الفبای اسلاوی کلیساییِ باستان (سیریلیک کهن)، نامِ اولین حرفِ الفبا (یعنی حرف А) است. همچنین در زبان روسی/اسلاوی کهن، این کلمه به معنای ضمیرِ «من» به کار می‌رفته است. حرف Я آخرین حرف الفبای روسی است و در زبان روسی مدرن به معنای ضمیرِ «من» است.

با در نظر گرفتن این معانی، عنوان کتاب سلیمانوف مفاهیم استعاریِ زیر را نیز در خود جای داده است:
🔵از الف تا ی (ابتدا و انتها): ترکیب اولین حرف الفبای باستانی (Аз) و آخرین حرف الفبای مدرن (Я)، کنایه‌ای از یک بررسی جامع و همه‌جانبۀ تاریخی از گذشته‌های دور تا به امروز است.
🔵«منِ» دیروز و «منِ» امروز: این ترکیب به معنای «من و من» نیز هست (من در زبان باستان و من در زبان مدرن). این امر نشان‌دهندۀ پیوند گذشته و حال، و همچنین بیانگر هویتِ ترکیبی و درهم‌تنیده‌ی انسانِ اوراسیایی است که هم ریشه در گذشته‌ی اسلاوی/باستانی دارد و هم در روسیِ مدرن.

➖➖➖➖➖➖
[1] Половцы:
زبان پولوتسی زبان پیشگام بسیاری از زبان‌های ترکیک مدرن از جمله قزاقی، تاتاری، تاتاری کریمه، باشقیر، کارائیم، قموقی و بالکاری بود.
[2] Всеволод Ярославич, Святополк Изяславич, Юрий Долгорукий
[3] св. Александр Невский
[4] Котян Сутоевич
[5] Кончак
[6] Московская Русь


💻 کانال بیریوزا | حسین اصغری | @Birioza

قزاقی برای هویت، روسی برای نان؟ تحلیلی از جایگاه زبان قزاقی در جامعه معاصر قزاقستان

📚 جعفر شادکام
فعال فرهنگی، ایران

این متن به بررسی جایگاه زبان قزاقی و روسی در قزاقستان می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه میراث شوروی، اقتصاد، آموزش، رسانه و نگرش‌های اجتماعی به تداوم برتری روسی انجامیده‌اند. تقویت قزاقی نیازمند توازن میان هویت ملی و چندزبانی است.

📙 دوره ۳، شماره ۱، شهریور ۱۴۰۵، صفحات ۱۱۴–۱۰۹
🔗 بیشتر بخوانید

Казахский — для идентичности, русский — для хлеба? Анализ положения казахского языка в современном казахстанском обществе

📚 Джафар Шадкам
Общественный деятель в сфере культуры, Иран

В тексте рассматривается положение казахского и русского языков в Казахстане и показано, как советское наследие, экономика, образование, СМИ и общественные установки способствуют сохранению доминирующего положения русского языка. Укрепление казахского языка требует баланса между национальной идентичностью и многоязычием.

📙 Том 3, № 1, Сентябрь 2026, стр. 109–114
🔗 Подробне

پردۀ تماشاخانه بالا رفت. عالم غریبی پیدا شد. زن‌های رقاص بانواع اقسام برقص افتادند که نمی‌توان شرح داد.

ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۸۷۳ م. برای اولین بار به کشورهای اروپایی سفر کرد و روسیه اولین مقصد سفرهای خارجی شاه قاجار بود. او سفرنامه‌ای از خود به جا گذاشته که شرح جالبی از مدت سفرش است. در دو فرستۀ بعدی، قسمت‌هایی از سفرنامۀ او به روسیه و مشخصاً، ورود به مسکو را می‌خوانیم. شایان ذکر است که اولاٌ سعی کردم نگارش قجری آن را حفظ کنم، ثانیاًً برخی از اسامی خاص موجود در متن را که با کمی جستجو می‌شد یافت، به روسی بازگرداندم، اما برخی دیگر که یا به زبان فرانسه هستند یا به راحتی نمی‌شد نام روسی آن‌ها را یافت، همانطور که در سفرنامۀ ناصرالدین شاه آمده، آوردم.

1️⃣بخش اول: ورود به مسکو

<…> نصف شب به ریازان(Рязань) رسیده بودیم و دو ساعت از روز گذشته، باستاسیون فوستووو (ایستگاه Фаустово) رسیدیم. کالسکۀ ما را نگاه داشتند تا کالسکۀ شاهزادگان رسید. از آنجا ما و همراهان بجهت ورود بمسكو لباس رسمي پوشیدیم. در استاسیون فوستووو، پرنس دالقوریکی [منظور Владимир Андреевич Долгоруков است.] حاکم شهر مسکو که مرد پیر محترم و دارای شئوناتست، باستقبال آمده، در کالسکه بحضور آمد. موسیو كامازوف (Camasof) مترجم اعلیحضرت امپراطور که از جانب امپراطور آمده بود، بحضور رسید. مرد بسیار پیریست. ایران هم آمده است.

خلاصه راندیم تا شهر مسکو پیدا شد. گنبدهای کلیساها که همه مطلا بود خانه‌های بسیار عالی، باغچه‌ها، باغات، عمارات بیلاقی، کارخانجات خوب دیده شد. تا رسیدیم بگار (Gare) که توقفگاه کالسکۀ بخار است. جمعیت زیادی از مرد و زن بود. از کالسکه آمدم بیرون حاکم شهر و جنرال‌ها و ارباب قلم بودند. بطوری از دحام بود که حساب نداشت. کالسکۀ چهار اسبه با تشریفات و شاطرهای امپراطور که لباس‌های خوب داشتند، حاضر بودند. صدر اعظم و سایرین از شاهزادگان و پیشخدمت‌ها بردیف در کالسکه نشسته از عقب می‌آمدند. بهمین طور از کوچه‌ها گذشته، همه جا از زن و مرد، جمعیت غریبی بود. تا رسیدیم بدروازه ارك عمارت كرملين (Кремль) که از عمارات معروف بزرگ روس، بلکه همۀ فرنگ است.

دیوار بلند قدیمی‌سازی از آجر دارد و بر روی تپه‌مانندی واقع شده که مشرف بشهر مسکو است. جُبّه‌خانه[اسلحه خانه] و قورخانه [زرادخانه یا محل ساخت اسلحه] هم در این عمارتست. از نزديک آنجاها گذشتیم. یک توپ بسیار بزرگی درب عمارت گذاشته‌اند که بآن بزرگی کمتر دیده می‌شود. زنگ کلیسای مسکو که از قدیم افتاده و شکسته است نزديك جبه‌خانه بود. زنگ بآن بزرگی هم در هیچ جا پیدا نمی‌شود.¹ توپ‌هایی که از ناپلئون اول در جنگ مسکو گرفته در جبه‌خانه چیده‌اند.

خلاصه بپلۀ عمارت رسیدیم. گراف لنسدورف(Graff lensdorf) که مارشال این عمارت و مدیر خالصه جات و باغات مسکو است جلو آمد. جوان خوش منظری است، زبان فرانسه را بسیار خوب می‌داند. ما را راهنمائی و عمارات را معرفی می‌نمود. وصف عمارت كرملين را حقيقتاً نمی‌توان نوشت. از پلۀ زیادی بالا رفتیم. بطوری ساخته‌اند که خیلی براحت بالا می‌رود. ستون‌های بزرگ از سنگ سماق و غیره در آن راهروها بود. وسط پله و راهروها را مفروش کرده بودند. از پله که بالا می‌رود در طرف راست يك پرده تصویر جنگ روس‌ها با مغول‌ها نصب است. بعد باطاق بزرگ و از آنجا بتالاری بزرگتر داخل می‌شود که معروف به شوالیه دو سنت ژورژ (Chevalier Saint de Gorges ) است. یعنی تالار صاحبان نشان پهلوانی که هر کس در قدیم و جدید این نشان را گرفته و می‌گیرد، اسمش را در این تالار می‌نویسند. تالار بسیار بزرگ مرتفعی است. جار و چهل‌چراغ‌های بسیار بزرگ دارد.

از آنجا به سال دو ترون (Salle de trone) یعنی تختگاه می‌رود. این تالار هم بسیار بزرگ و طولانی و مرتفع است و تخت امپراطور را با پردۀ دیهیمی که ساخته، در صدر تالار گذاشته‌اند. امپراطورهای روس در آنجا باید تاج سلطنت بسر بگذارند. از آنجا بدو-سه اطاق دیگر داخل شده، بعد بخوابگاه می‌رود. از این تالار دری دارد بيک مهتایی مانند، جایی که از روی مهتابی همۀ شهر مسکو و اطراف پیداست. قدری آنجا گشتیم...
———
۱. آنچه ناصرالدین‌شاه توصیف می‌کند، Царь-пушка و Царь-колокол است که در محوطۀ کاخ کرملین قرار دارند. تصاویر این زنگ و توپ عظیم در پیوست بارگذاری شده‌ است.
📸سایر تصاویر بارگذاری شده عبارتند از:
- پرترۀ ناصرالدین شاه که آ. آبراموف ترسیم شده و در سمت چپ سینۀ او نشان ملی روسیه(عقاب دو سر) نیز به چشم می‌خورد.
- دو نقاشی دیگر نیز آثار میخائیل زیچی است و در آن لحظاتی از مراسم استقبال از ناصرالدین شاه در پترزبورگ به تصویر کشیده شده‌اند.

✍🏻حسین اصغری | @Birioza