پردۀ تماشاخانه بالا رفت. عالم غریبی پیدا شد. زن‌های رقاص بانواع اقسام برقص افتادند که نمی‌توان شرح داد.

ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۸۷۳ م. برای اولین بار به کشورهای اروپایی سفر کرد و روسیه اولین مقصد سفرهای خارجی شاه قاجار بود. او سفرنامه‌ای از خود به جا گذاشته که شرح جالبی از مدت سفرش است. در دو فرستۀ بعدی، قسمت‌هایی از سفرنامۀ او به روسیه و مشخصاً، ورود به مسکو را می‌خوانیم. شایان ذکر است که اولاٌ سعی کردم نگارش قجری آن را حفظ کنم، ثانیاًً برخی از اسامی خاص موجود در متن را که با کمی جستجو می‌شد یافت، به روسی بازگرداندم، اما برخی دیگر که یا به زبان فرانسه هستند یا به راحتی نمی‌شد نام روسی آن‌ها را یافت، همانطور که در سفرنامۀ ناصرالدین شاه آمده، آوردم.

1️⃣بخش اول: ورود به مسکو

<…> نصف شب به ریازان(Рязань) رسیده بودیم و دو ساعت از روز گذشته، باستاسیون فوستووو (ایستگاه Фаустово) رسیدیم. کالسکۀ ما را نگاه داشتند تا کالسکۀ شاهزادگان رسید. از آنجا ما و همراهان بجهت ورود بمسكو لباس رسمي پوشیدیم. در استاسیون فوستووو، پرنس دالقوریکی [منظور Владимир Андреевич Долгоруков است.] حاکم شهر مسکو که مرد پیر محترم و دارای شئوناتست، باستقبال آمده، در کالسکه بحضور آمد. موسیو كامازوف (Camasof) مترجم اعلیحضرت امپراطور که از جانب امپراطور آمده بود، بحضور رسید. مرد بسیار پیریست. ایران هم آمده است.

خلاصه راندیم تا شهر مسکو پیدا شد. گنبدهای کلیساها که همه مطلا بود خانه‌های بسیار عالی، باغچه‌ها، باغات، عمارات بیلاقی، کارخانجات خوب دیده شد. تا رسیدیم بگار (Gare) که توقفگاه کالسکۀ بخار است. جمعیت زیادی از مرد و زن بود. از کالسکه آمدم بیرون حاکم شهر و جنرال‌ها و ارباب قلم بودند. بطوری از دحام بود که حساب نداشت. کالسکۀ چهار اسبه با تشریفات و شاطرهای امپراطور که لباس‌های خوب داشتند، حاضر بودند. صدر اعظم و سایرین از شاهزادگان و پیشخدمت‌ها بردیف در کالسکه نشسته از عقب می‌آمدند. بهمین طور از کوچه‌ها گذشته، همه جا از زن و مرد، جمعیت غریبی بود. تا رسیدیم بدروازه ارك عمارت كرملين (Кремль) که از عمارات معروف بزرگ روس، بلکه همۀ فرنگ است.

دیوار بلند قدیمی‌سازی از آجر دارد و بر روی تپه‌مانندی واقع شده که مشرف بشهر مسکو است. جُبّه‌خانه[اسلحه خانه] و قورخانه [زرادخانه یا محل ساخت اسلحه] هم در این عمارتست. از نزديک آنجاها گذشتیم. یک توپ بسیار بزرگی درب عمارت گذاشته‌اند که بآن بزرگی کمتر دیده می‌شود. زنگ کلیسای مسکو که از قدیم افتاده و شکسته است نزديك جبه‌خانه بود. زنگ بآن بزرگی هم در هیچ جا پیدا نمی‌شود.¹ توپ‌هایی که از ناپلئون اول در جنگ مسکو گرفته در جبه‌خانه چیده‌اند.

خلاصه بپلۀ عمارت رسیدیم. گراف لنسدورف(Graff lensdorf) که مارشال این عمارت و مدیر خالصه جات و باغات مسکو است جلو آمد. جوان خوش منظری است، زبان فرانسه را بسیار خوب می‌داند. ما را راهنمائی و عمارات را معرفی می‌نمود. وصف عمارت كرملين را حقيقتاً نمی‌توان نوشت. از پلۀ زیادی بالا رفتیم. بطوری ساخته‌اند که خیلی براحت بالا می‌رود. ستون‌های بزرگ از سنگ سماق و غیره در آن راهروها بود. وسط پله و راهروها را مفروش کرده بودند. از پله که بالا می‌رود در طرف راست يك پرده تصویر جنگ روس‌ها با مغول‌ها نصب است. بعد باطاق بزرگ و از آنجا بتالاری بزرگتر داخل می‌شود که معروف به شوالیه دو سنت ژورژ (Chevalier Saint de Gorges ) است. یعنی تالار صاحبان نشان پهلوانی که هر کس در قدیم و جدید این نشان را گرفته و می‌گیرد، اسمش را در این تالار می‌نویسند. تالار بسیار بزرگ مرتفعی است. جار و چهل‌چراغ‌های بسیار بزرگ دارد.

از آنجا به سال دو ترون (Salle de trone) یعنی تختگاه می‌رود. این تالار هم بسیار بزرگ و طولانی و مرتفع است و تخت امپراطور را با پردۀ دیهیمی که ساخته، در صدر تالار گذاشته‌اند. امپراطورهای روس در آنجا باید تاج سلطنت بسر بگذارند. از آنجا بدو-سه اطاق دیگر داخل شده، بعد بخوابگاه می‌رود. از این تالار دری دارد بيک مهتایی مانند، جایی که از روی مهتابی همۀ شهر مسکو و اطراف پیداست. قدری آنجا گشتیم...
———
۱. آنچه ناصرالدین‌شاه توصیف می‌کند، Царь-пушка و Царь-колокол است که در محوطۀ کاخ کرملین قرار دارند. تصاویر این زنگ و توپ عظیم در پیوست بارگذاری شده‌ است.
📸سایر تصاویر بارگذاری شده عبارتند از:
- پرترۀ ناصرالدین شاه که آ. آبراموف ترسیم شده و در سمت چپ سینۀ او نشان ملی روسیه(عقاب دو سر) نیز به چشم می‌خورد.
- دو نقاشی دیگر نیز آثار میخائیل زیچی است و در آن لحظاتی از مراسم استقبال از ناصرالدین شاه در پترزبورگ به تصویر کشیده شده‌اند.

✍🏻حسین اصغری | @Birioza