Bu, klassik “çərçivələndirmə” (framing) texnikasıdır: mövzunun adı dəyişdirilir. Artıq "hicab" deyil, "uşaq hüququ" danışılır. Nəticədə hicabı müdafiə edən hər kəs avtomatik olaraq "uşaq hüququnun pozulmasının tərəfdarı" kimi mövqeləndirilir. Müzakirənin termini dəyişəndə müzakirənin nəticəsi də əvvəlcədən müəyyən olunur.
23 sentyabr 2026-cı il tarixli Nazirlər Kabineti qərarı bu kontekstdə gözlənilməz hadisə deyil. Media artıq qadağanı "müzakirə" etmir – onu "şərh edir", "ekspert rəyi" ilə əsaslandırır, "beynəlxalq təcrübə"yə istinad edir. Leksika tamamilə dəyişib: "tənzimləmə", "standart", "vahid forma", "peşəkar mühit". Qadağa sözü işlədilmir. "Tənzimləmə" işlədilir.
İnsanların beyinlərinə yeridilən fikir budur: “Bu, qadağa deyil, bu, sadəcə məktəb üçün normal standartdır.”
İctimai rəyi idarə edənlərin ən böyük silahı sözlərdir. Əgər mən sizə desəm: "Sizin geyim azadlığınızı əlinizdən alıram və qadağa qoyuram", siz dərhal ayağa qalxıb etiraz edərsiniz. Amma mən desəm: "Məktəblərdə vahid geyim standartı və peşəkar etik qaydalar tətbiq edirik", siz çox güman ki, başınızı tərpədib "hə, nizam-intizam üçün yaxşıdır" deyib keçərsiniz. Məzmun eynidir – məhdudiyyət. Amma qablaşdırma fərqlidir. "Qadağa" sözü insanlarda müqavimət, qəzəb doğurur. "Standart", "tənzimləmə", "neytrallıq" sözləri isə insanlarda əmin-amanlıq, nizam hissi yaradır.
Börneyz bu barədə çox dəqiq yazıb:
"The group mind does not think in the strict sense of the word. In place of thoughts it has impulses, habits, and emotions."
"Kütlə şüuru sözün ciddi mənasında düşünmür. Fikirlərin yerində impulslar, vərdişlər və emosiyalar var." (“Propaganda”, IV Fəsil)
Məhz buna görə leksika bu qədər vacibdir. İnsanlar "hicab qadağası" haqqında düşünmürlər. Onlar "vahid forma" haqqında impulsiv reaksiya verirlər. Və bu impuls "nizam", "peşəkarlıq", "uşaq hüququ" kimi pozitiv assosiasiyalarla yüklənibsə, müqavimət əvvəlcədən neytrallaşdırılıb.
Mətbuat materiallarında, televiziya verilişlərində və sosial media paylaşımlarında aşağıdakı ifadələrin sistematik təkrarı müşahidə olunur:
- "dünyəvi təhsil" - hicabı avtomatik olaraq "dünyəvilik əleyhinə" mövqeyə qoyur
- "dini atribut" - geyimi inancdan ayıraraq "simvol" kimi təqdim edir; qadağanı asanlaşdırır
- "uşaqların qorunması" - emosional toxunulmazlıq yaradır; əks arqumenti "uşaq əleyhinə" edir
- "vahid forma" - fərqliliyi "pozuntu" kimi çərçivələyir
- "ideoloji təzyiq" - şəxsi seçimi "kənar qüvvənin təsiri" kimi göstərir
Bu ifadələr təsadüfi deyil. Onlar hər dəfə eyni kontekstdə, eyni ardıcıllıqla, eyni "ekspert" dairəsi tərəfindən təkrarlanır. Börneyzin "organized habits" dediyi məhz budur: ictimai şüurda müəyyən assosiativ zəncirlərin formalaşdırılması. "Hicab" sözü eşidiləndə beyin avtomatik olaraq "dünyəvilik əleyhinə - uşaq üçün təhlükə - qadağası normal" zəncirini işə salır.

Xülasə

Əgər bir mövzu illər ərzində eyni çərçivədə, eyni leksika ilə, eyni emosional tonla, eyni "ekspert" dairəsi tərəfindən təkrar-təkrar təqdim olunursa, bu ictimai müzakirə deyil, ictimai rəyin formalaşdırılması prosesidir.
Börneyzin 1928-ci ildə təsvir etdiyi mexanizm indi də işləyir. Yalnız alətlər dəyişib. Əvvəllər qəzet və radio idi. İndi sosial media, "ekspert" podkast-ları, "vətəndaş jurnalistikası" formatlı YouTube kanalları var. Amma prinsip eynidir: əvvəlcə şəraiti yarat, sonra onu xəbər kimi təqdim et. Təkrarla. Çərçivəni saxla. Leksikanı dəyişmə. Və bir gün qadağa qadağa kimi görünməyəcək. O, sadəcə "normal" olacaq.
Təəssüf ki, cəmiyyətimizin bir hissəsi "nəyi və niyə qəbul etdiyini" sorğulamaq qabiliyyətini itirib. Qadağalar qadağa kimi yox, "xeyirxah standartlar" kimi qəbul edilirsə, deməli Börneyzin "görünməz hökuməti" öz işini görür. Börneyz özü deyirdi: "Kütlə şüuru düşünmür – impuls verir." Əgər bu doğrudursa, onda ən böyük müqavimət düşünməkdir. Sadəcə düşünmək.