✅ Bir qadağa necə "normal" hala gətirilir?

Heç fikir vermisinizmi? Əvvəllər cəmiyyətdə böyük etirazlara səbəb olan bəzi məsələlər illər keçdikcə necə də sakitcə "həyatın norması"na çevrilir. Bir gün gözünüzü açırsınız ki, vaxtilə mübahisəli sayılan bir qərar artıq hamı tərəfindən qəbul edilib.
Bir məsələni cəmiyyətin qarşısına eyni çərçivədə, eyni leksika ilə, eyni emosional tonla dəfələrlə çıxarmaq sadəcə "müzakirə" deyil. Bu, ictimai şüurun arxitekturasını yenidən qurma prosesidir. Əvvəlcə mübahisəli görünən, sonradan "problem", daha sonra "təhlükə" və nəhayət "qadağası normal olan atribut" kimi təqdim edilən hər hansı mövzu artıq müzakirə predmeti olmaqdan çıxır. O, qəbul edilmiş reallığa çevrilir.
İctimai rəy mühəndisliyinin atası sayılan Edvard Börneyz (Edward Bernays) 1928-ci ildə "Propaganda" adlı bir kitab yazır. Bu kitab bu gün dünyanın ən böyük PR və media şirkətlərinin "dərs vəsaiti" sayılır. Börneyz kitabın “Xaosun təşkili (Organizing chaos)” başlıqlı 1-ci fəslində çox maraqlı və bir o qədər də dəhşətli bir həqiqəti üzə çıxarır:
"The conscious and intelligent manipulation of the organized habits and opinions of the masses is an important element in democratic society. Those who manipulate this unseen mechanism of society constitute an invisible government which is the true ruling power of our country. We are governed, our minds are molded, our tastes formed, our ideas suggested, largely by men we have never heard of."
“Kütlələrin mütəşəkkil vərdişlərinin və rəylərinin şüurlu və düşünülmüş manipulyasiyası demokratik cəmiyyətin mühüm elementidir. Cəmiyyətin bu görünməz mexanizmini idarə edənlər görünməz hökumət təşkil edir və ölkəmizin həqiqi hakim gücüdür. Biz idarə olunuruq, şüurumuz formalaşdırılır, zövqlərimiz yaradılır, ideyalarımız bizə təlqin edilir – əsasən heç vaxt adını eşitmədiyimiz insanlar tərəfindən.”
Yəni sizə elə gəlir ki, qərarlarınızı özünüz verirsiniz. Amma əslində, media və "ekspertlər" vasitəsilə sizə nəyi düşünməli olduğunuz çox incə şəkildə, hiss etdirmədən "yedizdirilir".
İctimai rəy öz-özünə formalaşmır. O, seçilmiş leksika, təkrarlanan çərçivə və mərhələli təqdimat vasitəsilə “qabaqcadan layihələndirilmiş” razılığa çevrilir (engineering of consent).
İndi bu nəzəri çərçivəni Azərbaycan məktəblərində hicab məsələsinin illər üzrə mediada necə təqdim edildiyinə tətbiq edək.
Əgər bir qadağanı birdən-birə tətbiq etsəniz, cəmiyyətdə kəskin etiraza səbəb ola bilər. Amma o qadağanı illərə bölüb, hər il üzərinə bir az "qorxu" və "narahatlıq" əlavə edərək təqdim etsəniz, cəmiyyət o qadağanı özü sizdən tələb edər.
Əvvəldə media materiallarında əsas leksika "mübahisə", "müzakirə", "müxtəlif rəylər" idi. Hicab hələ "problem" deyildi – sadəcə "müzakirə edilən məsələ" idi. Amma artıq bu mərhələdə belə mövzu "dünyəvilik" çərçivəsində təqdim olunurdu. Yəni hicabın özü deyil, onun "dünyəvi təhsilə uyğunluğu" müzakirəyə çıxarılırdı. Çərçivə artıq qoyulmuşdu.
Sonrakı dövrdə media materiallarında ton dəyişir. Artıq "müzakirə" sözünü "problem", "narahatlıq", "risk" ifadələri əvəzləyir. Xəbər başlıqlarında hicab birbaşa "məktəb intizamına təhdid" kimi təqdim olunmağa başlayır. Eyni zamanda "ekspert rəyi" formatında seçilmiş şəxslərin (həmişə eyni istiqamətdə) şərhləri dərc olunur. Prinsip sadədir: əvvəlcə bir neçə konkret hadisə mediaya çıxarılır, sonra həmin hadisələr "ümumi tendensiya" kimi şərh edilir.
Növbəti mərhələdə məsələ artıq "geyim" müstəvisindən çıxarılıb "uşaq hüquqları" və "psixoloji təhlükə" müstəvisinə salınır. Hicab artıq yalnız "qayda pozuntusu" deyil, "uşaqların psixoloji sağlamlığına təhdid", "ideoloji təzyiq aləti", "dini radikallaşmanın ilk addımı" kimi təqdim olunur. Ekranda emosional çıxışlar edilir: "Uşaqlar ideoloji təzyiqə məruz qalır!", "Onlar hələ formalaşmayıb!" Leksikaya yeni sözlər daxil olur: "manipulyasiya", "təzyiq", "yetkinlik yaşına çatmamış uşağın hüququ".