Azatlıq Radiosı | Азатлык Радиосы

Башкортстанда ясалма фәһем технологияләре өчен башкорт теле һәм мәдәниятенә кагылышлы зур күләмдә мәгълүмат җыелмасын (датасет) булдыру өлкәсендә киң колачлы эш башланган.

Башинформ" язуынча, Русиядә туган телгә карата мондый проектны системлы рәвештә гамәлгә ашыручы беренче төбәк Башкортстан булган.

Башкортстан хөкүмәте карары белән эшче төркем төзелгән. Анда төбәкнең алдынгы фәнни, мәгариф, мәдәният һәм медиа оешмалары вәкилләре кергән.

Проектның төп максаты – ясалма фәһем технологияләре өчен башкорт теле һәм мәдәниятенә кагылышлы текст, аудио һәм визуаль материаллардан торган мәгълүматлар җыелмасын булдыру.

Проектта авторлык хокукларын саклауга аерым игътибар бирелә. Белгечләр авторлар белән эшли, кирәкле рөхсәтләр ала, ә дәүләт карамагындагы материаллар тиешле тәртиптә рәсмиләштерелә. Бу тупланган материалларны канун нигезендә һәм ачык рәвештә кулланырга мөмкинлек бирәчәк.

Проектның төп бурычы – заманча нейрочелтәрләрнең башкорт телен аңлавына һәм куллана алуына ирешү. Шулай ук алар Башкортстан тарихын, мәдәниятен һәм гореф-гадәтләрен дөрес чагылдырырга, башкорт орнаментларын, милли киемнәрен һәм башка мәдәни образларны хатасыз күрсәтә алырга тиеш.

Проектта катнашучы программист Айгиз Кунафин "Башинформ"га белдерүенчә, моңа кадәр ясалма фәһем өчен башкорт телен үстерү белән нигездә аерым энтузиастлар гына шөгыльләнгән. Ресурслар җитмәгәнлектән, алар материалларны аз-азлап туплаган.

Тулырак 👉монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Көн язмасы: ЕИХО Русияне милли халыклар хокукларын үтәмәүдә гаепләгән резолюция кабул итте

Европада иминлек һәм хезмәттәшлек оешмасының (OSCE, урысча – ОБСЕ) әһәмиятле резолюция кабул итте. "Русия Федерациясендәге милли азчылыклар һәм асаба халыкларның хәле" резолюциясен Литва сәясәтчесе, Литва парламенты вәкиле Русланас Барановас тәкъдим иткән.

Документ турыдан туры Русия хакимиятен көчләп урыслаштыруда, халыкларны дискриминацияләү һәм аларның кеше хокукларын бозуда, мәдәни, тел, дини һәм икътисади ирекләрнең бозылуда, милли активистлар белән хокук яклаучыларны эзәрлекләүдә гаепли.

Сәясәт белгече, "Татар шурасы" координаторы Руслан Айсин хәзер үк булмаса да, киләчәктә бу документтан файда булачак дип саный.

Аның сүзләренчә, хәзерге вакытта ул проблемнарны Русия эчендә чишү гаять катлаулы, чөнки Мәскәү халыкара түгел хәтта үз кануннарын да үтәми.

"Чит илдәге башкорт милли хәрәкәте комитеты" җитәкчесе Руслан Габбасов бу резолюция бик йомшак язылган дип бәяли.

"Монда мин бары тик "без борчылабыз", "без хәвефләнәбез" кебек сүзләр генә күрдем. Хакимият гамәлләренә карата кырыс тәнкыйть юк, барысы да бик йомшак һәм читләтеп әйтелгән", ди ул.

Татарстан Мөстәкыйльлек Комитеты җитәкчесе Аида Габдрахманова сүзләренчә, бу документ татар-башкортлар өчен әһәмиятле.

"Практик яктан караганда, бу резолюция Русия юридик яктан мәҗбүри көчкә ия түгел, чөнки ЕИХО Парламент ассамблеясы документлары киңәш рәвешендәге характерга ия. Әмма аның стратегик әһәмиятен бәяләп бетергесез", ди.

Документта нәрсә әйтелә соң? Бу хакта👉 монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Хәерле көн, хөрмәтле укучыларыбыз. Якшәмбе китергән кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔸Берлинда ЛГБТ-парад вакытында машина кешеләр төркеменә килеп керү нәтиҗәсендә бер кеше һәлак булган, 17 кеше яраланган. Әлеге хәл Тиргартен шәһәр паркы янында булган. Парад вакытыннан алда тәмамланган. Машина йөртүче качкан дип хәбәр итә BBC.

🔸Украинаның Каспий диңгезендә Иранның сәүдә көймәсенә һөҗүме нәтиҗәсендә, бер диңгезче һәлак булган, берсе җәрәхәтләнгән. Бу хакта Иран тышкы эшләр министрлыгы хәбәр итте.

🔸Русия армиясенең Харьков өлкәсенә һөҗүме нәтиҗәсендә бер кеше һәлак булган, алты кеше яраланган. Киевка һөҗүмдә өч кеше яраланган. Бу хакта җирле хакимият вәкилләре хәбәр итә.

🔸Франция һәм Испаниядә берничә көн дәвам иткән янгыннар сәбәпле ким дигәндә 250 мең кеше үз өйләреннән китәргә мәҗбүр булган.

🔸Эльбрус тавына менгәндә җиде кешелек төркемнең биш әгъзасы һәлак булган. Һәлак булучылар Босния ватандашлары.

🔸Кытайда "Хунъя» давылы сәбәпле ким дигәндә 700 мең кеше эвакуацияләнгән. Алар өчен вакытлыча сыену урыннары ачылган. Көчле җил Һонконгта биналарның түбәләрен кубарган.

@azatliqradiosi

🕌 Истанбул мәктүпләре — Фатих Кәрими 💭

Әйдә!Online татар теленә өйрәтү проекты шимбә кичкә Фатих Кәриминең "Истанбул мәктүпләре" китабыннан берничә өзек тыңларга тәкъдим итә.

1913 елда басылган китап Кәриминең Балкан сугышлары чорында Истанбулда хәбәрче булып эшләгәндә язган репортажларына нигезләнгән.

Әсәрдә Истанбулдагы тормыш, кешеләрнең сугышны ничек кичерүләре һәм ул вакытта анда яшәүче татарлар тормышын сөйләнә.

Текст кыскартылып бирелә, аны монда укырга була: 👉 https://www.azatliq.org/a/33805862.html (Русиядән VPN кирәк)

Бу атнада Казан кирмәнендә Сөембикә манарасын реставрацияләү эшләре башланды

«Көн һәм Төн» дип аталган тимер бизәкле капкалар белән бизәлгән арка ягыннан һәйкәл тирәли төзелеш киртәләре куелган, мәйданчыкта эшләр инде бара.

Реставрация һәм манара нигезен ныгыту эшләрен 2026 елның декабренә кадәр тәмамларга ниятлиләр. Эшләр дәвам иткән чорда бу җир туристлар өчен ябылачак, манараның үзе дә күренмәячәк.

Манараны төзекләндерү 2022 елда ук башланган иде. Ул вакытта белгечләр корылманы комплекслы тикшерде, кирпеч өеменең һәм нигезләрнең торышын өйрәнде, инженер эшләре үткәрде.

2024 елда монда гидроизоляция эшләре башкарылды, куркыныч ярыклар ныгытылды, фасад чистартылды һәм зыян күргән кирпеч өлешләре торгызылды.

Комплекслы төзекләндерү шулай ук түшәмнәрне һәм баскычларны ныгытуны, агачтан ясалган конструкциләрне уттан һәм биологик зарарланудан саклауны күздә тота. Төп игътибар манараның тарихи кыяфәтенә биреләчәк. Биредә оригинал тәрәзә һәм ишек элементларын торгызачаклар, югалган шакмаклы рәшәткәләрне һәм XVIII гасырга караган тимердән коелган бизәкләрне яңадан ясаячаклар.

Моннан тыш, яруслы түбәләрен һәм парапетларны бакыр белән тышларга ниятлиләр. Манара түбәсендәге мәшһүр ярымай да төзекләнлереләчәк. Бу эшләргә барлыгы 130 миллион сумнан артык акча бүленгән.

🔻Сөембикә манарасы XVI гасырда Казан ханлыгында идарә иткән ханбикә исемен йөртә. Яндырылган кирпечтән төзелгән манараның биеклеге 58 метрга җитә. Ул авышлы биналар санына керә. Манара XVI яки XVIII гасырда төзелгән дип санала. Шул ук вакытта ул Казан ханлыгы чорында төзелгән һәм шушы вакыттан калган бердәнбер тарихи бина дигән фикер дә бар.

🔻XVIII гасырда манарага ике башлы бөркет урнаштырылган. 1980нче еллар ахырында татар җәмагатьчелеге таләбе белән манарада Ислам символы — ярым ай урнаштырылды. Татар җәмәгатьчелеге Хәтер көнендә манара янына килеп шәһитләрне искә алып дога кыла.

🔻Манара ЮНЕСКО тарафыннан саклана.

Пентагон Казандагы КНИТУ-КАИ университетын АКШ дәүләт иминлегенә куркыныч дип таныды

АКШ саклану министрлыгы "шикле эшчәнлек" алып барган һәм АКШ дәүләт иминлегенә куркыныч тудырган чит ил белем бирү йортларының яңартылган исемлеген бастырып чыгарды. Исемлеккә Кытай, Русия һәм Иранда урнашкан 130 академик һәм тикшеренү оешмасы эләккән.

Алар арасында Казандагы Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты (КНИТУ-КАИ) да кертелгән.

— Америка тикшеренүчеләренә, академик оешмаларга һәм бу өлкәдә хезмәттәшлек итүчеләргә бу исемлектәге теләсә кайсы оешма белән хезмәттәшлек, финанслау яки мәгълүмат алмашу мәсьәләләрен караганда гаять сак булырга киңәш ителә, — дип әйтелә Пентагон сайтында.

🔻Казан авиация институты (КАИ) 1932 елда Казан университетының аэродинамика бүлеге нигезендә авиация институты буларак ачыла. 1945 елда монда илдә беренче реактив моторлар кафедрасы эшли башлый, 1973 елда институтка совет конструкторы Андрей Туполев исеме бирелә, ә 2009 елда уку йорты милли тикшеренү университеты статусын һәм хәзерге исемен ала.

🔻КНИТУ-КАИ – Казанның иң зур техник югары уку йорты, анда 15 меңгә якын студент укый; университет авиатөзелеш, моторлар, радиоэлектроника, мәгълүмат технологияләре белгечләрен әзерли.

🔻Университет Русиянең хәрби-сәнәгать комплексы белән турыдан-туры бәйле. Аның рәсми стратегик партнерлары арасында – "Ростех" дәүләт корпорациясе, Казан боралак корылмасы, Горбунов исемендәге Казан авиация корылмасы һәм "Радиоэлектроника" фәнни-җитештерү берләшмәсе. Горбунов корылмасы Русиянең Ту-160 стратегик һөҗүм итүче очкычларын җитештерә. Казан боралак корылмасы исә Русия гаскәре куллана торган Ми-8/Ми-17 боралакларын чыгара.

🔻Моннан тыш, университетта хәрби укыту үзәге эшли. Рәсми сайтта әйтелгәнчә, анда Русия кораллы көчләренең элемтә гаскәрләре һәм танк гаскәрләре идарәләре өчен запастагы офицерлар әзерләнә.

Тулырак монда укыгыз: https://smarturl.click/E0vl1

Сугышның көтелмәгән нәтиҗәсе: Түбән Камага дрон һөҗүменнән соң Тонгуча елгасы тончыга

Түбән Камадагы нефть ширкәтенә янгын сүндерү күбеге елганы сөремгә һәм химияле күбеккә батырган. Иштирәк һәм Карман авылы халкы сасы искә зарлана, ә елга һәм буаларда балык һәм кошлар үлә.

Түрәләр «бөтенесе яхшы, зыян юк» дип тынычландырырга тырыша, ә дәүләт медиасы баштагы хәбәрләрен сөртеп куйды.

Әмма авыл халкы тараткан хәбәрләр киресен сөйли: балыклар су өстендә калкып ята, килгән аккошлар да үлгән.

Әлеге вакытта тикшерү бара диелә. Түбән Кама сәнәгать мәйданы янында урнашкан авыл халкы сулыклар пычрануына беренче тапкыр гына зарлманмый.

Июльдә галимә, тел белгече, филология фәннәре докторы Диләрә Тумашева тууына 100 ел тулды.

Бу уңайдан галимәнең төп эшчәнлеге һәм хезмәтләре турында мәгълүмат әзерләдек.

@azatliqradiosi

❗️Рәсмиләр: Кировтагы хәрби заводка ракет һөҗүме нәтиҗәсендә алты кеше һәлак булган, 26сы зыян күргән

Киров өлкәсе губернаторы Александр Соколов "Кировтагы ширкәткә" ясалган һөҗүм нәтиҗәсендә алты кешенең "шунда ук һәлак булуын", 26сының зыян күрүен хәбәр итте.

Түрә төбәк хөкүмәтенең һәлак булучыларның гаиләләренә "бөтен яклап ярдәм күрсәтәчәген" вәгъдә итте.

Ул янгынның "хәзерге вакытка сүндерелгән" дип тә өстәде.

Кировка ракет һөҗүме иртәнге якта булды.

Astra басмасы ракетлар "АВИТЕК" ширкәтенә төшүен ачыклады. Бу завод сугыш өчен дә, гади тормышта куллану өчен тауарлар да, шулай ук һава һөҗүменнән саклану чаралары, авиация детальләре һ.б. чыгара.

Украина президенты Владимир Зеленский "Россиянең Киров шәһәрендәге мөһим хәрби ширкәтләренең берсенә" һөҗүм ясалуын раслады.

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 24 июль, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔹Украина дроннары бер атна эчендә дүртенче тапкыр Wildberries складларына һөҗүм итте. Шушарыдагы һәм Ленинград өлкәсендәге логистика комплекслары эшен туктаткан. Аларның берсендә янгын чыккан, өч кеше зыян күргән.

🔹 Шулай ук төнлә аннексияләнгән Акмәчеттәге сортировкалау үзәгеннән кешеләр эвакуацияләнгән.

🔹Киров халкы шартлау тавышлары һәм янгын турында хәбәр итә. Astra мәгълүматларына караганда, шәһәрдә «Авитек» саклану ширкәтенә һөҗүм булган.

🔹Европа Берлегенең 21нче санкцияләр җыелмасы исемлегенә Татарстанның биш банкы кергән: «Ак Барс Банк», «Аверс», «Энергобанк», «Татсоцбанк» һәм «Акибанк». Исемлеккә шулай ук Чистайдагы «Восток» фәнни-техник үзәге һәм аның баш мөдире Андрей Доронин, шулай ук «Татнефть-Самара» ширкәте кергән.

🔹АКШ Русиядән кертелә торган товарларга 12,5 процент күләмендә пошлина кертте.

🔹Татарстанның Яшел Үзән шәһәрендә алты яшүсмер машина казасында һәлак булган, берсе яраланган.

23 июльдә Башкортстанның Туймазы районы Сөбханкол авылы тирәсендәге һәм Сембер өлкәсе Яңа Спас районындагы нефть ширкәтләренә һөҗүм булды

Төбәкләр хакимиятләре һөҗүмнәрне раслады, ләкин кайсы объектларга эләгүе турында төгәл әйтмәде.

Укрaина ягыннан аңлатма юк.

Astra телеграм каналының OSINT тикшерүе һөҗүмнең Башкортстанда Сөбханкол нефть җыю, саклау һәм кудыру станциясенә һәм Сембер өлкәсендә Яңа Спас нефть эшкәртү ширкәтенә булуын күрсәтә.

Кырымтатар мөселманнарының эзәрлекләнүе турында язучы “Кырым теләктәшлеге” хәрәкәте үз эшен туктатты
 
Июнь азагында Русия хакимиятләре “Кырым теләктәшлеге” (“Крымская солидарность”) хокук яклау хәрәкәтен “ят агент” дип таныды.  

Ун ел дәвамында “Кырым теләктәшлеге” үз тирәсенә бик күп бер-берсенә ярдәм итәргә әзер кешеләрне туплады, эзәрлекләнгән мөселманнарга ярдәм итеп килде.

Ләкин килеп туган вазгыятьтә алар эшләрен дәвам итә алмаулары турында әйтә.  

“Бу көннән (22 июльдән) безнең сәхифәбез һәм социаль челтәрләр яңартылмаячак. Иҗтимагый хәрәкәт эше туктатылды”, дип язылган хәрәкәтнең Facebook битендә.  

Хокук яклаучылар күбрәк кырымтатар һәм мөселманнар эшләре, аеруча “Хизб ут Тәхрир” эше нигезендә гаепләнүче мөселманнар турында язды.

Элек Татарстан-Башкортстанда тоткарланган мөселманнарның туганнары да Facebook-та "Ата-аналар теләктәшлеге" ("Родительская солидарность") төркемен булдырган иде, әмма куәт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан булган басымнан соң алар эшчәнлеген туктатты.

Дроннар Башкортстанда нефть куган "Сөбханкoл" диспетчер станциясенә һөҗүм иткән булуы ихтимал

Supernova+ украин каналы кара төтен күтәрелгән видеолар чыгарды

Бу Русиянең Башкортстандагы Туймазы районында урнашкан нефть эшләнмәләре үткәргечләре системының стратегик корылмасы. Ул нефтьне кабул итү, саклау һәм кудыруны тәэмин итүче "Транснефть-Урал" ширкәтенә карый. Станция Сөбханкол авылы янында урнашкан.

Башкортстан хакимияте һөҗүм турында берни белдермәде. Иртә белән Башкортстанда дроннар һөҗүме куркынычы игълан ителде. Уфада һава аланы очкычларны вакытлыча кабул итмәде һәм җибәрмәде.

@azatliqradiosi