مطالبی که در یکی دو چنل همسایه دربارهٔ سیدجمالالدین افغانی (اسدآبادی) منتشر شد را بهانهای قرار دادم تا به مرور، بخشهایی از یادداشتهایی که قبلاً برای نگارش مقالهای دربارهٔ وی جمع کرده بودم را منتشر کنم. این نوشته، بریدهٔ اول در این سلسله نوشتارهاست. عناوین داخل پرانتز، رفرنسهایی بودند که در فایل اصلی برای مقاله در نظر گرفته شده بود. این منابع در انتهای مجموعه یادداشتها خواهند آمد.
بریدهٔ سوم: سیدجمال و مشروطه
(بریدهٔ اول را از اینجا، و بریدهٔ دوم را از اینجا بخوانید.)
سید جمال از کسانی بود که بسیار بر نهضت مشروطه مؤثر بودند. توصیف ناظمالاسلام کرمانی از سید جمال در مدخل مربوط به او در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان،در این مورد قابل توجه است:
«نخستین فروزندهٔ آسمان شرف و جلال و اولین مربی عالم تربیت و کمال، حامل لوا آزادی و حریت و هواخواه استقلال حقوق بشریت، پیشرو آزادی طلبان مملکت عجم و سرسلسلهی تربیت یافتگان طوایف و امم، العالم الربانی البحر الصمدانی السید محمد جمالالدین ابن سید صفدر المعروف به افغانی از اول اشخاص مشهور این قرن است که عالم تمدن را به انوار ساطعهی علم و فضیلت منور فرمود و سلسلهی هواخواهان ترقی مقام انسانیت را به پیش قدمی سرافراز و مفتخر فرمود.» (کرمانی ن. , ۱۳۲۲)بسیاری از فعالان مشروطهخواه و به اصطلاح «ضد استبداد»، به شکل گسترده با سیدجمال در ارتباط بودهاند. سیددر اواخر عمر، زمانی که در لندن اقامت داشت، با میرزا ملکم خان که از «پیشگامان انقلاب مشروطه» بود (آبراهامیان, ۱۴۰۰) ارتباطی جدی داشته است (آبراهامیان, ۱۴۰۰) و مطالب بسیاری برای روزنامهٔ «قانون» قلمی کرده بود (ایرانیکا, مدخل سیدجمالالدین افغانی). «قانون» را میتوان از دلایل عمدهٔ انقلاب مشروطه دانست (آبراهامیان, ۱۴۰۰).
مرتضی مطهری، از تئوریسینهای انقلاب اسلامی، در آثار خود زبان به ستایش وی گشوده است. وی مینویسد:
«بدون تردید سلسله جنبان نهضت های اصلاحی صد ساله ی اخیر، سید جمال الدین اسد آبادی معروف به افغانی است. او بود که بیدارسازی را در کشورهای اسلامی آغاز کرد، دردهای اجتماعی مسلمین را با واقع بینی خاصی بازگو نمود، راه اصلاح و چاره جویی را نشان داد... نهضت سید جمال، هم فکری بود و هم اجتماعی. او می خواست رستاخیزی هم در اندیشه ی مسلمانان به وجود آورد و هم در نظامات زندگی آنها... سید جمال در نتیجه ی تحرک و پویایی، هم زمان و جهان خود را شناخت و هم به دردهای کشورهای اسلامی – که داعیه ی علاج آنها را داشت دقیقا آشنا شد. سید جمال مهمترین و مزمن ترین درد جامعه ی اسلامی را استبداد داخلی و استعمار خارجی تشخیص داد و با این دو به شدت مبارزه کرد. آخر کار هم جان خود را در همین راه از دست داد. او برای مبارزه با این دو عامل فلج کننده، آگاهی سیاسی و شرکت فعالانه ی مسلمانان را در سیاست واجب و لازم شمرد و برای تحصیل مجدد عظمت از دست رفته ی مسلمانان و به دست آوردن مقامی در جهان که شایسته ی آن هستند، بازگشت به اسلام نخستین و در حقیقت حلول مجدد روح اسلام واقعی را در کالبد نیمه مرده ی مسلمانان، فوری و حیاتی می دانست. بدعت زدایی و خرافهشویی را شرط آن بازگشت می شمرد، اتحاد اسلام را تبلیغ می کرد و دست های مرئی و نامرئی استعمارگران را در نفاق افکنی های مذهبی و غیر مذهبی می دید و رو می کرد.» (مطهری, ۱۳۸۲)محیط طباطبایی مینویسد:
« سید جمال الدین با زبان و تیغ قلم خود زمینه سازی کرد و شالودهی اصلی قبول حکومت مشروطهی جدید را در ذهن علمای روحانی مملکت فراهم آورد. در روزی که علمای بزرگ تهران و عتبات در صدر نهضت مشروطه قرار گرفته بودند معلوم شد که حسن ظن و حدس صائب سید جمالالدین دربارهی عنصر مشروطهساز ایران به خطا نرفته بود.» (مطهری, ۱۳۸۲).بسیاری از افراد دخیل در نهضت مشروطه و یا مؤثر بر آن، به نحوی با سید مرتبط بودهاند. یا خود ایشان با سید مکاتبه داشتهاند، یا دوستانشان، یا در انجمنهایی حضور داشتند که دوستان سید هم در آجا فعالیت میکردهاند، و یا در فعالیتهایشان از سید نام بردهاند. بسیاری از این افراد جوانتر از آن بودهاند که خود سید را دیده باشند یا با او مرتبط باشند، اما اساتیدشان از دوستان یا مرتبطین با وی بودهاند. تأثیر سید بر انقلاب مشروطه و به اصطلاح «بیداری مسلمین ایران» بر کسی پوشیده نیست و عموم تاریخدانان بر این نکته معترفند. جالب آنکه حاج محمدحسین امینالضرب، که در دوران اقامت سید جمال در تهران میزبان او بود، پس از پیروزی مشروطه به نمایندگی مجلس شورای ملی برگزیده شد و به سمت نایبرئیس نخستین مجلس شورای ملی رسید. (وطندوست, ۱۳۸۰)./۱