مطالبی که در یکی دو چنل همسایه دربارهٔ سیدجمالالدین افغانی (اسدآبادی) منتشر شد را بهانهای قرار دادم تا به مرور، بخشهایی از یادداشتهایی که قبلاً برای نگارش مقالهای دربارهٔ وی جمع کرده بودم را منتشر کنم. این نوشته، بریدهٔ اول در این سلسله نوشتارهاست. عناوین داخل پرانتز، رفرنسهایی بودند که در فایل اصلی برای مقاله در نظر گرفته شده بود. این منابع در انتهای مجموعه یادداشتها خواهند آمد.بریدهٔ دوم: نسبت سید جمالالدین با شیخیه، بابیه، بهائیه و ازلیه
(بریدهٔ اول را از اینجا بخوانید.)
سید جمالالدین در جریان تحصیلات خود، ابتدا به شیخیه و سپس به بابیه گرایش یافت و در نهایت به آیین بابیه گروید (آبراهامیان, ۱۴۰۰). شمار قابل توجهی از نزدیکترین دوستان و همفکران وی را نیز افراد بابی و ازلی، یا افرادی نزدیک به این جریانها تشکیل میدادند. فهرست افرادی که یا بابی و ازلی بودهاند، یا دربارهٔ بابی یا ازلی بودنشان، به دلیل احتمال تقیه، تردیدهایی وجود دارد، به شرح زیر است:
محمد عبده با عبدالبهاء مکاتبه داشته و مورد تمجید و تأیید او قرار گرفته است. او همانند پدرش، ارتباط وثیقی با بهاییان داشت (ایرانیکا، مدخل عبدالبهاء). علیمحمد فرهوشی که با یکی از نوادگان صبح ازل ازدواج کرد و آثاری در زمینهٔ بابیه به نگارش درآورد (رضوی, ۱۳۹۵). ابوالقاسم روحی، برادر شیخ احمد روحیِ ازلی. احمد روحی که از پیروان صبح ازل و داماد او بود. میرزاآقاخان کرمانی، دیگر داماد صبح ازل و ازلی و بابی. میرزا رضای کرمانی، قاتل ناصرالدینشاه، که روایتهایی دربارهٔ احتمال بابی بودن او وجود دارد. میرزا محمدباقر بواناتی، که او را صوفی میدانستند و استاد ادبیات ادوارد براون در لندن بود و به داشتن گرایشهای بابی متهم شده بود. گفتنی است که خود ادوارد براون نیز همراه با سید جمال، فرهوشی، بواناتی و محمد عبده، در شبکهای پیچیده از روابط دوستی و همکاری قرار داشت. همچنین شیخ هادی نجمآبادی که بنا به گفتهٔ نوهاش بابی بوده است (منبع این ادعا کتاب انگلیسی Exiled Memories: Stories of Iranian Diaspora است که هنوز برای بررسی و تأیید در اختیارم قرار نگرفته است).
شیخ هادی نجمآبادی ارتباطات مهمی با میرزاآقاخان کرمانی و سید جمالالدین داشت و با آنان مکاتبه میکرد. این نامهها تا آن اندازه محرمانه بودند که حمل آنها برای حامل خطر جانی داشت. صنعتیزادهٔ کرمانی حامل یکی از این نامهها بوده و در کتاب روزگاری که گذشت به تفصیل به این موضوع پرداخته است (کرمانی ص. ز., ۱۳۴۶). دربارهٔ شیخ هادی مطالب فراوانی وجود دارد و هنوز نمیتوان با قطعیت دربارهٔ بابی بودن یا نبودنش اظهار نظر کرد؛ با این حال، گفته شده است که او جزء معدود کسانی بود که پس از اعدام شاهشکار (میرزا رضای کرمانی)، برای وی مراسم چهلم برگزار کردند. به نظر میرسد وی از نخستین اعضای فراموشخانهها در ایران نیز بوده است.
در دورهای که سید جمالالدین اسدآبادی و محمد عبده در پاریس روزنامهٔ عروة الوثقی را منتشر میکردند، اسدآبادی نسخههایی از این روزنامه، که میتوان آن را از نخستین بیانیههای نظری پاناسلامیسم دانست، برای رهبران جنبش بهایی در ستاد خاورمیانهای آنان ارسال میکرده است (دریفوس, ۲۰۰۷). نیکی کدی نیز در مدخل مربوط به سید جمالالدین در ایرانیکا مینویسد که وی در دوران اقامت خود در عتبات، تحت تأثیر شیخیه قرار داشته است (ایرانیکا, مدخل سیدجمالالدین افغانی). نکتهٔ قابل توجه دیگری که در مدخل مربوط به سید جمالالدین در دانشنامهٔ اسلامیکا (دایرةالمعارف بزرگ اسلامی) آمده، آن است که پدر او، سید صفدر، با شیخ احمد احسایی، بنیانگذار فرقهٔ شیخیه، در ارتباط بوده و با وی مراوده داشته است (طباطبایی, ۱۳۹۸). البته ناظمالاسلام کرمانی در تاریخ بیداری ایرانیان مینویسد که سید صفدر فردی بیسواد بوده (کرمانی ن. , ۱۳۲۲)؛ ادعایی که با برخی دیگر از منابع سازگار به نظر نمیرسد.
بر این اساس، میتوان گفت فهرست کسانی که به یکی از فرقههای چهارگانه تعلق داشتهاند و به نحوی با سید جمالالدین در ارتباط بودهاند، نه تنها کوتاه نیست، بلکه بسیار قابل توجه است. افزون بر این، بنا بر منابع یادشده، خود سید تحت تأثیر شیخیه و بابیه قرار داشته و پدرش نیز با بنیانگذار شیخیه در ارتباط بود. در منبع دیگری نیز از سید جمالالدین به عنوان فردی صوفی یاد شده است (Lachman, 2012). در ادامه، به تفصیل به این موضوع نیز خواهیم پرداخت.
جریان تاریخنگاریای که پس از انقلاب در ایران به وجود آمد، همواره در تلاش بود تا ارتباط سیدجمال با جریانهای فوق را کمرنگ کند. از انگیزههای احتمالی این عمل، میتوان به علاقهمندی بسیاری از متفکران و چهرههای سیاسی پس از انقلاب به سید جمال و اندیشههای او اشاره کرد.
سخن، مقولاتی در علوم انسانی و ادبیات
@Arkhe_logos