پارسیِ «فَک» چیست؟
آرواره، زَفَر، زِنْج، زَنَخ، دندانخانه؟
این جستار اشاره دارد به سخن جناب دکتر قائم مقامی که در فرستهای در کانال تلگرام ایشان در باب «آرواره» آمدهاست.
فرهنگستان برای واژهی «فک»، «آرواره» را از گویش برخی از باشندگان سرزمین پهناور ایران برگرفتهاست، اما آنچه پزشکان و دانشمندان و ادیبان و شاعران ایرانی در کهننبشتهها برای «فک» بهپارسیِ دَری - یعنی زبان مشترک همهی ایرانیان فارغ از جغرافیای سرزمین ایران - گفتهاند، چیزی دیگرست.
آن فرهنگنویسِ فرهنگستان که واژهی «آرواره» را، بهپیروی از گویشهای محلّی، چونان برابرنهادی برای «فک» پیشنهاد داده به کهننبشتههای پارسی بیالتفات بودهاست و کارش مصداق «لزوم ما لا یلزم» است؛ بهگفتهی میر سید اسمعیل جرجانی، پارسیِ «فک»، «زَفَر» است[۱]. معلوم نیست چرا فرهنگستان در پی گزینش برابرنهادی برای «فک» بوده در حالیکه پارسیِ آن از هزار سال پیش موجود بودهاست!
اینک چند گواه و نمونه برای این معنی:
۱- ...و تثاؤب را سبب اندر عضلههای فک باشد - و اندر عضلههای سینه؛ و فک را بهپارسی زَفَر [ایاصوفیه= ذفر] گویند، و بهشهر مَرو، «مَنه» گویند...متاسفانه مصحح عبارت را «دراززنخ» خوانده و یک گواه را در ادبیات پارسی از بین برده است. «زِنْج» در گویشهای غرب ایران (مانند لری)، برابر «زَنَخ» است. واژههای گویشی سرزمینهای غربی ایران در جاهای دیگر قانون ادب دیده میشود.
(ذخیره خوارزمشاهی دستنوشتهای: فاتح، و ایاصوفیه،)
۲- بیلکی شاه برون کرد و بپیوست و بزد،
در بن گوشش و، بر جای بیفگند ستان.
جانش از شخص شجاعش بهزفر بیرون شد،
چون درآمد ز رهِ گوش بهمغزش پیکان.
(دیوان ازرقی، دستنوشت حکیم اغلو ۶۶۹، برگ ۳۹۵ر؛ و برلین، عکس ۴۰)
۳- زدش پهلوان نیزهای بر زَفَر؛
سنانْش از قفا رفت یک رَش به دَر.
(گرشاسبنامه)
۴- گویند: (در ذَمّ زبان) مَقتَلُ الرَّجُلِ بَینَ فَکَّیهِ.
سبب کُشتن مرد در میان دو زفر او باشد، یعنی از زبان او.
(ترجمهی تحسین و تقبیح،
دستنوشت فاتح، برگ ۳۴ر)
۵- صاحب کتاب که حفظ ندارد آن کتابها را، همیشه بیفهم و باغلط باشد. هرگه که او را از علم بازجویی، گوید علم من در سفط کتب نهاده است، در کُراسههای نیکو محکم نهاده، و بهخطّی نیکو.
چون او را گویند: از آن علم پیش آر، هر دو زفر را بخارَد (= حَکَّ لَحییَهِ) و بینی پاک کند و تعلّل سازد.
(همان، برگ ۲۴ر-پ)
۶- ابن صوفی در «صور الکواکب» در شرح کواکب «قیطس» گوید:
و آن، صورت جانوری بحری است، پیشِ او با سوی مشرق دارد... و این کوکب بر خطم است، یعنی بینی، بر طرفِ زَفر.
(صور الکواکب، دستنوشت ایاصوفیه، برگ۷۵ر)
۷- «زِنْج» بهجای «زَنَخ»
حبیش تفلیسی در قانون ادب، ذیل مدخلِ الدَّلْمَاء، مینویسد: «زنِ دراززنج و سیاهچرده.»
افزون بر این گواهان، گواهان دیگری هم در لغتنامه آمدهاست. ما این گواهان را از پیکرهی شخصی خویش آوردیم که معمولا دست اول است و درست است و مستقیم از دستنوشتهای معتبر نقل کرده میآید. اینگونه گواهان در لغتنامه و دیگر جاها یافته نمیشود.
در این میان، سخن میر سید اسمعیل جرجانی در ذخیره در جایگاه یک پزشک و ادیب قرن ششم اهمیت ویژه دارد زیرا بهصراحت «زَفَر» را پارسی و برابر «فک» دانستهاست [۱].
در گواهانی که از «تحسین و تقبیح» ثعالبی آورده شد، مترجم در گواه (۴) «زفر» را برابر «فک» نهادهاست و در گواه (۵) در برابر «اللَّحْي».
همچنین مترجمِ ناشناختهی[۲] صور الکواکب ابن صوفی «زَفر» را در برابر «اللَّحْي» آوردهاست.
محمد رضیپور
[۱] ابوبکر ربیع بن احمد الاخوینی، البخاری «فک» را پارسی میداند!:
و بهزير قحف، به سوى روى، دو پاره استخوانست، نام وى بهتازى عظام الخَدّ - و بهپارسى استخوانهای رُخ - و زير اين دو استخوان يك پاره استخوانست، نام وى لحى الاعلى - و بهپارسى «فك برين» - و بدين استخوانها بَر *، بُوَد دندانهاى برين و زير اين استخوان و دندان یکی استخوانست بهدو پاره، نام وی «لحی الاسفل»- و بهپارسی «فَکِ زيرين»...[۲] بسیار مهم!
(هداية المتعلمين في الطب، دستنوشت فاتح۳۶۴۶، برگ ۱۶پ - ۱۷ر؛ دستنوشت بادلیان، ص ۳۶؛ چاپی: ص: ۴۲-۴۳)
این ترجمه را بهغلط به خواجه نصیرالدین طوسی منسوب کردهاند. ما در ردّ این باور غلط و این انتساب نادرست مقالهی مفصلی نوشتهایم و در آن بهبرهانهای متقن و استوار نمودهایم که خواجه را با این ترجمه هیچ پیوندی نیست. شاید در آینده در جایی چاپش کنیم.
* «بدین استخوانها بر»، نمونهای خوب است از تکرارِ «ادات»: («ب» (به) = «بر»). این ساخت نشان کنانگی متن پارسی است و بهسبب تنگی فضا در تلگرام، نمیتوان بهدرستی به آن پرداخت.
#انجامه
#نقد
#آرواره
#فک
#زفر
#جرجانی
#خواجه_نصیر
#زنخ
#زنج
#حبیش_تفلیسی
#قانون_ادب
#اخوینی_بخاری
https://t.me/Anjaame