ادبیات ائوی

#شعر_گونوموز
«گل شکلینی چکیم دونیا»
شاعیر: #زلیمخان_یعقوب
#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

#فولکلور_گونوموز
«آندین ایکی باشی اولور»

سورو داغدان آرانا ائنیر. قاباق قولونون بیری قیریلمیش قارا قویون آرخاجدا (ایلین ایستی واخت‌لاریندا چؤل‌ده مال-قارانین استراحت یئری) قالیر. ائله بیلیر صاحیبی سورونو ساغینا گتیرنده اونو بورادا گؤره‌جک، سینیقچی گتیریب قولونو ساریتدیراجاق.
قویون بیر ده گؤرور، اوبا کؤچوب یوردو قالیر. یورد یئرینده بیر جاناوار هرلَنیر. ایسته‌ییر بیر تَهَر آرادان چیخسین. گؤرور یوخ، جاناوار اونا ساری گلیر. جاناوارین پنجه‌سیندن هارا قاچا بیلردی، ترپنمه‌ییب، دئییر: بلکه منه بئله گلیر، منی هئچ گؤزو آلماییب، من قارا، آرخاج قارا، بیر آز سومسونوب، اؤتوب کئچه‌جک. آنجاق جاناوار دوز اونون اوستونه گلیر. قویونون قاباغیندا دایانیر، اونو دانلاماغا باشلاییر.
- منیم یوردومدا نه گزیرسن؟
قویون دئییر: ـ بورا آتا-بابادان بیزیم یورددو.
جاناوار دئییر: - سن منی نئجه ایناندیرا بیلرسن کی، بورا سیزین یورددو؟
قویونون دیلی گوده‌لیر، آخی صاحیبی‌نین هئچ اولماسا بیر آتی، یا دا بیر اولاغی بوردا اولسایدی، او، قویونون سؤزونو تصدیق ائدردی. ایندی قویون لاپ یوز دفعه آند ایچسین. آمان ائله‌سین، جاناواری ایناندیرا بیلرمی؟
قویون دئدی:
- بس سن نئجه ایناندیرارسان کی، بورا بیزیم یوخ، سیزینکی‌دیر؟
جاناوار اؤیونه-اؤیونه دئییر:
- بو ساعات بورا یوز شاهید ییغارام.
جاناوار بئله دئییب داغین دالینا آشیر کی، تولکودن، چاققالدان بیرینی تاپیب گتیرسین، شاهیدلیک ائله‌تدیرسین.
بو زامان قارا قویونو سوروده گؤرمه‌ین بوْزدار گئری دؤنور، اؤزونو آرخاجا سالیر.
قویون اونو گؤروب اورک‌‌لَنیب دئییر:
- سن گئت، او قایانین آلتیندا گیزلن، من اؤسکورنده چیخارسان، بوزدار همین یئرده گیزلنیر. جاناوار تولکونو گتیریب گلیر‌.
تولکو چاتان کیمی قویونو هده‌لَمه‌یه باشلاییر:
- من گؤزومو بوردا آچمیشام، رحمت‌لیک بابام بورالاری منه گؤستریب دئیردی کی، گؤردویون یئرلر جاناوارین یوردودو، من بو جاناواری همیشه بوردا گؤرموشم.
قویون تولکویه دئییر:
- ایندی کی بئله‌دیر، گئت، چیخ او قایانین باشینا، اوزونو گؤیه توتوب آند ایچ، دئ کی، اگر یالاندان آند ایچسم، شیرین جانیمدان خئیر گؤرمه‌ییم‌.
تولکو گئدیب همین قایانین باشینا قالخیر، قاباقجا آشاغی باخیر، گؤرور کی، بوْزدار اونو بوغازلاماغا حاضیرلاشیر. آما قویونون هیمنینی گؤزله‌ییر. تولکو اوندان اوزاقلاشماغا باشلاییر. جاناوار سوروشور:
- نییه آند ایچمیرسن؟
تولکو اونا جواب وئریر:
- آندین ایکی باشی اولور. دوشر-دوشمزیندن قورخورام. گل اؤزون آند ایچ. قویون آندا اینانیر‌.
جاناوار قایانین باشینا قالخار-قالخماز قویون اؤسکورور، بوْزدار تئز یئریندن سیچراییب جاناوارین خیرتده‌ییندن یاپیشیب اؤلدورور.
قاچا-قاچا گئدن تولکو هله ساغ حساب ائله‌دییی جاناوارا ائشیتدیرمک ایسته‌ییر:
- سنه دئمه‌دیم آندین ایکی باشی اولور؟!

#جلیل_عبدالله
کؤچورن: #نرگس_ابراهیمی
قایناق: آذربایجان شفاهی خالق ادبیاتی کلیاتی
تصحیح و تحشیه: #حسن_اوموداوغلو
#ادبیات_ائوى
@Adabiyatevi

#شعر_گونوموز

دیز چؤکوب بایراق تک اؤپه بیلمه‌رم
اَته‌یین او صورت، او صیفت دئییل.
گؤزومدن اوخویا بیلمزسن منی
قادین، منیم خطّیم یاخشی خطّ دئییل.

اوره‌ییم قوروموش چای کیمی دینجْدی.
یئرین اورتاسی دا تک‌لره کونج‌دو...
سن قیز خئیلاغیسان- آدین سئوینج‌دی‌
سن کیشی دئییلسن- آدین درد دئییل.

ایییم یانیق اییی، دادیم سو دادی،
من آدام بالاسی دئییلم، قادین‌.
منی سئومه‌یین ده یولو باشقادی،
بونونچون محبّت-فیلان شرط دئییل.

#سلام_ساروان
#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

آنجاق او، باخدیقجا و یا اوخودوقجا اثرده مرکّب حصّه‌لرین دویونلرینی آچا بیلر..
بورا یئتیشنده، یاخین‌لاردا ویلیام فالکنردن سس و غضب (خشم و هیاهو) رومانینی اوخودوغومو خاطیرلادیم. صادالادیغیمیز مئتودلا اثری مقایسه‌ ائتمک اولا بیلر. بو اساسدا اَن گوجلو مقایسه؛ فیلم‌ده انسانین یاشادیغی زامان پوزغونلوغودور. روماندا اولان زامانین اوبیئکتیو آردیجل‌لیغی بو اثرین زامانین ایسپیرال شکلی‌نین آراسیندا اوخشارلیق‌ یاراتماق اولار. دئدیییمیزه گوره، روماندا حادثه‌لر ساده خرونولوژی (زامانین طبیعی گئدیشی: کئچمیش، ایندی و گله‌جک) آردیجیل‌لیقدا وئریلمیر. اوخوجو حادثه‌لری آنجاق کتابی قورتاراندان سونرا، پرسوناژلارین شعوروندان، یادداشیندا و بوتون متنین کونسئپسیاسیندان خاطیرلایاراق زامانین نئجه و هانسی طرفه کئچدییینی دوشونوروک. یعنی روماندا حادثه کئچمیشده باش وئریب، ایندیسه شعوردا خاطیرلانیر، باشلیجا بو زامانین اساس پارچالاندیغی یئری‌دیر. اما فیلم‌ده حادثه‌لر باش وئریب آرتیق، لاکین قهرمانین یادداشیندا آلچاق-اوجا اولور. بوراداجا زامان بؤلونور. زامان آرتیق بیر ایسپیرال استقامتینده حرکت ائدیر. اساساً ایکیسی‌نین آراسیندا فرقلی مقام وار. رومانی اوخویارکن حادثه‌لرین باش وئردییی‌نین حقیقی اولدوغونو بیلیریک آنجاق زامان پوزغونلوغوندان اونلارین یئرینی ایتیریریک. اما فیلم‌ده تاماشاچی ایکی اورکلی‌دیر. یعنی حادثه‌نین اولوب-اولمادیغینی آنجاق اثرین سونوندا اؤیره‌نیر. روماندا حادثه‌لرین حقیقی‌لییینی بیلیریک، اما اونلارین زامان ایچینده‌کی یئرینی ایتیریریک، فیلمده ایسه هم حادثه‌لرین حقیقی‌لییینی هم ده اونون زامان ایچینده‌کی یئرینی شبهه آلتینا آلیریق. هر ایکی‌سینده خرونولوژی آردیجیل‌لیق پارچالانیر. چونکی زامانین اؤزوندن چوخ، فورماسی پارچالانیر. آیریجا بونون سببی و فونکسیاسی تام عینی‌لشدیرمک اولمور.

#احمد_یوسفی
#ادبیات_ائوى

@adabiyatEvi

#فیلم_تانیتیمی
فیلم آدی: The Father

«اؤز یادداشی‌نین ایچینده، تک باشینا کرئسلودا اوتوران، یاشلی انسان»
انگلیسجه The Father فیلمی، فارسجا پدر و آذربایجان تورکجه‌سینده آتا دئمک اولور. اثر فلوریان زئللئر (Florian Zeller)ین ۲۰۲۰-جی ایل پیسخولوژی-درام ژانریندا رئژیسورلوق ائتدییی فیلم‌دیر. اصلینده زئللئر و کریستوفر هامپتون (Christopher Hampton) ایله بیرلیکده سناری‌لشدیریلمیشدیر. دئمه‌لی ۲۰۱۲-جی ایل‌ده زئللئرین یازدیغی لئ پئرئ (Le Père) پیئسی اساسیندا چکیلمیشدیر.
باش آکتیورلار و آکتریسالار: آنتونی هاپکینز (Anthony Hopkins)، اولیویا کلمن (Olivia Colman)، مارک گیتیس (Mark Gatiss)، ایموجن پوتس (Imogen Poots)، روفس سوئل (Rufus Sewell) و اولیویا ویلیامز (Olivia Williams) -دان آد آپارماق اولار. گؤروندویو تک، آمپوآلاردا هاپکینز و کلمن قاباقجا اوسکار مکافاتینی ایکی قات قازانمیشدیرلار. اثر ۹۳-جو اوسکار مکافاتلاندیرما مراسیمینده ایکی ساحه‌ده؛ اَن یاخشی آکتیور؛ هاپکینز آکتیورلوغو ایله و زئللئر/هامپتون ایسه اویغونلاشدیریلمیش سئناریسی اوزره غالب گلیب، اوسکار مکافاتینا لاییق گؤرونموشدولر. آنجاق اثر عمومی‌لیکله آلتی نومیناسیایا صاحب ایدی. اثرین ۲۷ یانوار ۲۰۲۰-تاریخینده دونیا پرئمیئراسی ساندنس(Sundance) فستیوالیندا اولوب.
آیریجا دیگر بین‌الخالق تورنتو فستیوالیندا، همچنین بفتا فستیوالیندا نمایش ائتدیریلمیشدیر. اثرین کاسسا ساتیشیندا ۲.۱ میلیون دلار کانادا و ABŞ-ده، گلیری اولوب، لاکین دونیانین باشقا جغرافیا نقطه‌لریندن ۲۶.۱ میلیون دلار قازانمیشدی. آنجاق ۶-میلیون دلار بودجه ایله باغلانان فیلم ۳۶-میلیون دلار ییغجام کاسسا ساتیشی گئنیش یاییلمیش رقم‌لری الده ائتمیشدیر.
من فیلمه باخاندا بیر درین سوال شعورومدا اؤزونو آغیرلاندیردی. بیز یاشلاندیقجا حقیقتی نئجه گؤروروک؟ گله‌جه‌یه نئجه باخیریق؟ کئچمیش بیزیم شعوروموزدا نئجه یئنی‌دن یارانا بیلیر؟
بعضی تدقیقاتچی‌لار اثرین سئناریسینی چوخ ائستریوتیپی‌لی-کلیشه‌‌لی اولدوغوندان کئچمک اولسا دا، هاپکینزین نه قدر اؤز رولوندا جومماغیندان کئچمک اولمور. او درین شکیلده اؤز رولونا باتیب. اونسوز دا بو آکتیور دونیادا قاباقکی اثرینده اؤزونون اینجه‌صنعتی‌نین تظاهورونو گؤسترمیشدیر. او بیر قوجا آتانین رولونو اویناییر. او دمانسیون خسته‌لییینه گرفتار اولوب. آز-آز یادداشینی اَلدن وئریر. بو بیر فاکت کیمی فیلمده وورغولانیر، اما فیلمین موستوی فلسفی قاتیندان چوخ درینه گئدنده یادداش دَییشیرسه، من-ی تانیدیغمیز هر شئیین دَییشمه‌سی‌نین احتمالی‌ نئجه اولا بیلر. بو موضوع، قهرمان اوچون تطبیق ائدیر. یعنی او قیزین، اطرافلی انسانلارین، کئچمیشین دَییشدیردییینده اؤزونون شعورون دا دَییشدیریر. اما اونون اوچون حقیقی وارلیق خاریجی ثابت بیر اوبیئکت کیمی، یاخود سوبیئکت دئییل. او آرتیق یادداشین واسیطه‌سیله کئچمیشه قاییدیر و بو گونکی حقیقتینی آختاریر. آنجاق اثر بو حسّی تئله‌تاماشاچی‌لارینا دا آپاریب چاتدیریر. بو فوندا باخاندا خاریجی دونیا ایله علاقه‌لندیرن تکجه بیر قیزین حسابلاما گوجو آرادان قالدیریلیر. چونکی بئله دئینده نه قدر دوغرو اولسا دا، اثرین فاجعه‌سی طرفینی ده گؤستریر. یاشلی قوجا اوچون قیزی (Anne) بعضاً؛ قیز، بعضاً یاد آدام، بعضا ایسه باشقا بیر اوبراز اولور. حالبوکی قیزی حقیقی حیاتدا اونون قایغیسینی چکن تکجه انساندیر. منجه اونا گؤره ده قهرمان قیزینی ایتیردییینده آناسینی آختاریر. باشلیجا بو صحنه فیلمین اَن اوستون آکتیو صحنه‌لریندندیر. انسان بو صحنه‌یه گلیب چیخاندا گؤز یاشلارینی آرتیق دایاندیرماق اولمور.
بیر بدیعی ادبی اثری و یا کینو فیلمین خرونولوژی مسئله‌سینه علاقه‌لندیرمک اوچون تدقیقاتچی‌لار ادبیّاتدان گلن مسئله‌یه مراجعت ائدیرلر. تنقیدچی‌لر بیر اثرین زامان پوزغونلوغو (قاریشیق خرونولوگیا) آردیجیلیغی یازی‌یا آلیندیغی زامان، بو مسئله‌نی تحلیل ائتمک اوچون «اعتبارسیز تحکیه/روای نامطمئن» موضوعسونا کئچیرلر. بو مسئله ادبیّات اَلی ایله دونیادا مختلف ساحه‌لره کئچمیشدیر. بو مئتوددا، یازارین یازیسی‌نین حقیقی مفکوره‌سینه چاتیب، آیریجا انسانین حقیقی ایدئیالارینا یاناشماق اوچون اَن یاخشی ایش اونو دیالوق‌لارینی قوجالارین، ذهنی علیل‌لرین حتّی خیردا علیل اوشاق‌لارین دیلی ایله سس‌لندیرمه‌لی‌دیر. بو نوع آنلاتما، یعنی علیل انسان‌لارین حکایه‌سیندن چوخ، درین کیفیّت‌لی، قاریشیق و مرکّب روایت‌لره مالیک اولور.
بو حکایه‌لرین بو ایشدن هدف‌لری مخاطبه/تاماشاچی/اوخوجویا یالان ساتماق دئییل، یازیچی‌نین، بو نوع حکایه‌‌لردن مقصدی حقیقتی مرکّب شکیلده، دولانباج یول‌لاری بیرلیکده اوخوجویا و یا تاماشاچی‌یا ایفاده ائتمکدیر. یعنی میزانسن‌لرین دوزولوشو، تعلیق‌لر دؤنه-دؤنه گلیشی اثرین تاماشاچی‌دا حسابلاما گوجونو آزالدیر.

#فیلم_تانیتیمی
فیلم آدی: The Father
یازیچی: #احمد_یوسفی
#ادبیات_ائوى

@Adabiyatevi

.
#موسیقی_گونوموز
میصری هاواسی (مسکو شهری- ۱۹۵۹-جو ایل)
چیخیش ائدن‌لر: آشیق ایمران حسن‌اوو، آشیق قهرمان توووزلو، آشیق حسین جاوان

#aşıq #aşıqlar #azərbaycan
#ادبیات_ائوی
#آذربایجان_آشیقلاری

@AdabiyatEvi
@azashiqlari

#گونلریمیز #مدرسه
#مهر_آیی_نین_گلیشی

بو گو‌ن درسه گئدیرسیز
قدمینیز موبارک!
اليفبانیز، چانتانیز
قلمینیز موبارک!

موبارکدیر ایشیغا
قوجاق آچان جرگه‌نیز
موبارکدیر ظلمت‌له
بؤیوک موباریزه‌نیز...

کیتاب‌لارا باش اَیَن
زامان-زامان اوجالار
غالب اولماق ایسته‌ین
بيلگى‌لردن باج آلار

آلین بو سورغولارى
چانتانیزا دولدو‌رو‌ن
هر سورغو‌نو‌ن او‌ستونده
بیر-بیر محکمه قو‌رو‌ن!

نه‌یه اؤز ذُکامیزلا
گؤیه نور ساچمامیشیق؟
نه‌یه گؤره بیرینجی
آیا بیز اوچمامیشیق؟

دوشونون دَرین-درین
بو سرّى ده آچین سیز
نه او‌چو‌ن بیلیک‌لييه
کؤله اولور بیلیک‌سیز؟

نه‌یه یوز ایل‌لر بویو
دانیلیب دیر حاققيمیز؟
نه او‌چون باشقا خالقا
بويو‌ن اَییب خالقیمیز؟

نه‌یه اله باخمیشیق
الیمیز اولماییب می؟
نییه دیللنمه‌میشیک؟
دیلیمیز اولماییب‌می؟!

تزه‌دن اؤیره‌نین سیز
قارا نه‌دیر، آغ نه‌دیر؟
آزادلیق نه، بایراق نه
وطن نه، تورپاق نه‌دیر؟

هره بیر کؤز سؤندورسه
اوجاق قالماز وطنده
خالقا قول اولمایاندان
آغا اولماز وطنده

ای عزیز بیرینجی‌لر
ائلین سئوینجی اولو‌ن
چالیشین حیاتدا دا
ائله بیرینجی اولو‌ن

شاعیر: #شاهمار_اکبرزاده

#ادبیات_ائوی

@AdabiyatEvi

#گونلریمیز #دوغوم_گونو

شهوریور آیی‌نین 31-جی گونو آذربایجانین بؤیوک اتیمولوژ و قورقودشوناسی، اوستاد اومود اوغلونون دوغوم گونودور‌.
سؤزسوز کی حسن اومود اوغلو جناب‌لاری‌نین تعریف و آلقیشا نیازی یوخ. حقیقتاً اوستادین آدی، آذربایجان ادبیاتینا گؤزللیک یارادان آدلاردان‌دیر. بیز ده اومود مکتبی‌نین اؤیرنجیسی اولماغیمیزا گووه‌نیریک.

آد گونون قوتلو اولسون اوستاد. تانریدان اوزون عؤمور و سعادت دیله‌ییریک.

شئعیر: #آنار_ریضا 
سس: #حسن_اوموداوغلو

#ادبیات_ائوی

@AdabiyatEvi

«سونای» یا همن «سون آی» یایین آخیرلاریندا سون آیلی گئجه‌لرده چیخان آیا دئییلیر. بو زامان اکین بیچیلیب، خیرمانلار ییغیلار آما هله پاییز دوشمه‌میش اولار. بو گئجه آی ایله گونش ۱۸۰ درجه زاویه‌ده اوزله‌شیرلر. دئمک اولار بونلار بیر-بیرلری ایله اوز-اوزه قالیب، بیر–بیرینین اوزون بوتون گؤرورلر. آنجاق بو گؤرمه چوخلو تله‌سیک حالدا اوز وئریر. بئله کی پاییزین اعتدالی اولدوغونا گؤره گئجه و گوندوز برابردیرلر.
بو گئجه سانکی آی ایله گون گیزلین-پانج اویناییرلار. بیری او بیریسینه چاتماق ایسته‌ییر آنجاق چاتا بیلمیر.
سانکی آی گونشین آردیجا قاچیب آما یئتیشه بیلمیر. آی بئله‌لیک‌له اسطوره‌لرده سئودالانیر. ائله اولور کی خالقی دا سئودالاندیریر. خالقین سئودالی گؤزلرینده آیین دولاشیغی داها سئودالی گؤروشور.
سونایین سئوداسی سونسوزدور. بلکه ده ابدی تکرارلانان بیر سئودادیر. هر ایل بیر تاپماجا کیمی، بیر گیزلین-پانج کیمی تکرارلانیر.
بو گؤزل دوشونجه آذربایجانین ان اسکی دوشونجه‌لریندن‌دیر و اونون یاشی اسلام‌دان قاباغا یئتیشیر. هله ده بعضی کندلرده ائله اسکی چاغلارا تای بو گئجه ییغیشیب، اویناییب و بوتون آیین سئوداسین قوتلاییرلار...

بو  مقاله  «علی فرهاد» جناب‌لاری‌نین قلمی ایله  آفتاب آذربایجان نشریه‌سی‌نین ۴۶-جی شماره‌سینده چاپا یئتیشیب. مقاله‌دن بیر بؤلومون سئچیب و پایلاشدیق.

#ادبیات_ائوی سؤزو:
سئوگی گونو ساده‌جه سئوگیلی‌لر اوچون اولان بیر شئی دئییل!
دوستون دوستا سئوگیسی، باجینین قارداشا سئوگیسی و عکسی، آتانین-آنانین بالایا سئوگیسی، دوغا سئوگیسی و... اوچون ده کئچرلی‌دیر. تکجه سئوگی اؤلومدن گوجلودور. #یونس_امره دئدییی کیمی: سئوه‌لیم، سئویله‌لیم...

#سونای تورک فولکلوروندا #سئوگی_گونو
یازیچی: #علی_فرهاد

#ادبیات_ائوی

@AdabiyatEvi

#فولکلور #میفولوژی

#سونای تورک فولکلوروندا #سئوگی_گونو

یازیچی: #علی_فرهاد

#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

#شعر_گونوموز

عزیزین قویلاییب اوینایان باجی
سنین شاباشینا نه وئرمک اولار؟
بیرآز دا آغلاییب اویناسان بئله
ملک لر گؤی‌لرده ساچلارین یولار.

عزیزین قویلاییب اوینایان قارداش
بونجا غم کدری نه جور اونوتدون؟
تورپاغین اوستونه سپنده نوغول
غمی اوتاندیریب شوخلوغا توتدون!

بالاسین قویلاییب اوینایان آتا،
گولـله پولون وئردین، باشلیق یئرینه!
گلین قورشاغی‌یلا گؤزونو سیلیب
بَیی اللرین‌له قویدون درینه.

بالاسین قویلاییب اوینایان آنا
قبر اوسته خونچانی نه جور گتیردین؟
اَسن دیزلری‌نن، بوکوک بئلی‌نن
بونجا آغیر داغی نه جور گؤتوردون؟

بالاسین قویلایان آتا-آنالار
اوتانا-اوتانا قاییداجاق‌لار..
هر هاردا بیر گلین ماشینی گؤرسه
لای-لای بالام دئییب اوینایاجاق‌لار!

#حمید_عیوضی
#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

بکنی: شراب خرما. نبیذ. شراب مویز. شراب ارزن.
بنک: گل و نشانی را گویند که از خوردن شراب در رو بهم می‌رسد.
بنگی: شراب (فقّاع) ساخته شده از ارزن، گندم، جو. شراب غلّات.
بوتیک: خیک برای نگهداری قمیز که از پوست اسب سازند.
بوخسوم: شراب ارزن.
بوْر: شراب.
بور جُبی (بور چؤپو): درد شراب.
بوزا: شراب ارزن. فقّاع.
بوزه¬چي: فقّاع فروش. بوزه فروش [شراب فروش،‌ آبجو فروش].
بوستاغان: قدح بزرگ. رطل. اياغ. قدحی که به شکل کشتی باشد.
تابوغ سغراغی (تابوسغراغی): کنایه از پیاله باشد که در بزم شراب به محبّت یکدیگر نوشند.
تاسغراق: قدح شراب. پياله. اياغ.
تاغار (تغار): خیک شراب.
تاق: پیاله‌ی اوّل شراب را گویند.
تامشیماق: خوردن شراب با تامّل و تأنی هرچه تمام‌تر چنانکه در هر جرعه‌ای پی به لذّتش برند. جرعه جرعه خوردن شراب.
تاوسماق: مسرور و شادمان شدن. شراب خوردن به سلامتي کسي. قدح نوشي به عشق كسي.
تغار: قدح بزرگ را خوانند.
تلاج: خمار. سرمست.
تُما بُخسُن (توما بوخسون): رویه‌ی شراب ارزن.
تورت (تورتا): ته‌مانده‌ی شراب (به شکل درد در زبان فارسی نیز داخل گردیده است.).
توستوغان: ابريق مي. رطل. قدح. جام (اين كلمه به واسطه‌ی ترکان قبچاق وارد زبان روسي شده و در آن زبان به شكل «استكان» در آمده ¬است سپس از طریق زبان روسی وارد زبان فارسي شده است.)
توما یوخسوم: شرابِ ارزنِ بسیار کف برآورنده.
تونگ: ظرف شراب.
تیم: خیک شراب.
تیمچی: شراب‌فروش. میخانه‌چی.
تينتركلاماك: سرخوش بودن. مست بودن.
جاقير: شراب. باده. خمر. مي. عرق.
جُب (چوپ): درد شراب.
جُرجُر (جورجور): صدای جوشش شراب.
جُلق اَسکُرَک: بد مست.
جَنَق: قدح. پیاله.
چاغير: شراب. باده. خمر. مي. عرق.
چالمه: كاسه و قدحي كه از اطراف زين آويزان باشد.
چغير: شراب. باده. مي.
چناق: پياله. كاسه. قدح. ابريق مي. رطل («چاناق» نیز گویند. در روستاهای ساحل ارس و بعضی از روستاهای قاراداغ خانوارهایی را که حیوان شیرده ندارند تا فراورده‌های لبنی داشته باشند، «قارا چاناق» (سیه‌کاسه) گویند. مردم تبریز؛ آدم شرور و اهل دعوا را «قان چاناغی» (کاسه‌ی خون) گویند.).
چؤپ: ته مانده‌ی شراب. دُرد.
رنجيماق: مستي بيش از حدّ. بد مستي. سرمستی.
روستا: شرابي است که از حلواي منّ درست كنند.
ساغار: قدح. پياله. ابريق مي.
ساغر: ظرف شرابخوری.
ساغینورغه: مستی.
سرقود: کیفیّت شراب.
سغراق/سغرق: مجازاً پیاله و قدح شراب‌خواری را نامند.
سنده‌لنگ: مست. مسكور.
سوجی: به ترکی رومی به معنی شراب باشد.
سوجیک: شراب
سوچیک: شراب.
سورقوب: جرعه‌ی اوّل صراحی.
سورقوت: دُردي. پس مانده‌ي پياله و جام. ته مانده‌ي قدح. يك جرعه.
سوزگوج: شراب صافکن.
سوزمك: مست بودن.
سوزمه: شراب صاف و خالص را خوانند.
سوغورورغه: سر کشیدن قدح.
سیبقارماق: پاشیده خوردن شراب. ظرف آب و شراب را بر سر کشیدن و تمام نوشیدن به نحوی که چیزی از آن باقی نماند.
سيغراق: پياله. قدح. رطل. كاسه.
شُرشُر: صدای جوشش شراب.
قارو: در میان می‌خواران معمول است که پیاله که ساقی دهد در دور دیگر بدل آنرا یک پیاله به ساقی می‌دهند. آن پیاله را قارو گویند و اگر دو پیاله باشد قوش می‌نامند. و طالع هروی به معنی شراب گفته.
قاسوق (قَسُق): خیک برای نگهداری قمیز (شراب از شیر مادیان) که از پوست پای اسب فراهم کنند.
قانتارماق: سرکشیدن. بالا بردن مایعات و قور- قورت خوردن.
قاووز: ته مانده‌ی شراب ارزن. دُردی شراب ارزن.
قَزِل سُجُک (قیزیل سوجوک): شراب سرخ.
قداق (قاداق): پیاله.
قَلتُق: قدح از شاخ گاو.
قوش: پیاله‌ی دوّم شراب.
قوملاق: شرابی است که از گیاهان و عسل تهیه گردد.
قیزیل سوجیک: شراب سرخ.
قيميز: شير اسب و شتر. [در اصل شراب سكرآوری را گویند که از شير ترشيده ماديان تهیه می‌گردد].
کوپ (کُب): خُم شراب.
کوپ‌یاغی: کنایه از تفل انگور باشد که در روی پیاله شراب ظاهر شود.
کوْر: مایه‌ی قمیز (مایه که جهت تخمیر شیر مادیان بر آن اضافه کنند تا قمیز حاصل گردد).
کورکا: کُرسی باشد که صراحی و بط شراب بر روی آن گذارند.
کورکه: نگ کورکا.
كوپورماك: [کؤپورمک] مست شدن.
كوكراماك: مست شدن. عربده کشیدن از مستی.
گزک: مزه شراب باشد و هرچه بدان تغییر ذایقه کنند.
گوگور: در ميان مردم كاشغر به معني پياله‌ي شراب را گویند. قدح. كاسه. ساغر.
ميكان: شراب كهنه. مي دو ساله.

#حسن_اوموداوغلو
#ادبیات_ائوی

@AdabiyatEvi

ایچکی ایله باغلی تئرمین‌لر

فرهنگ سنگلاخ/ جاغاتای سؤزلویو/ فرهنگ نصیری/ دیوان لغات الترک
تحقیق و تدوین: #حسن_اوموداوغلو

انگین جوغرافیا، زنگین تاریخه مالیک اولان تورک‌لر، دونیانین بؤیوک و مدنی خالق‌لاریندان بیری‌دیر. قدیم دؤرلرده یاری اوتوراق، یاری کؤچری حیات طرزی کئچیرن بو خالق باشقا خالق‌لار کیمی دونیا مدنیتینه بؤیوک تُحفه‌لر وئرمیشدیر. شَن اوقات و خوش احوال-روحیّه کئچیرمک اوچون مختلف واسیطه‌لردن فایدالانان اجدادیمیز، ایلک اولاراق مادیان سودونو تورشاتما یولو ایله «قیمیز» الده ائتمیشلر. تورکلر آتین سودونه «کوْر/قوْر» آدلی مایا و بعضی بیتکی‌لر علاوه ائدیر، سونرا همین آت سودونو بؤیوک هَوَک‌لرله دؤیور و قیژقیرما (تخمیر) حالینا بوراخیردیلار. مادیان سودو نه زمان قیمیلداماقدان (قایناماق) دایاندی،‌ دئمک قیمیز حاضیر اولور. قیمیز دینی مراسیم و توی-دویونده استفاده ائدیلیر. قیمیز، آت اَتی یئین تورکلرین هضم و سیندیرمه سیستمینه کؤمک ائتدییینه گؤره هامی طرفیندن سئویلیردی. بوْزقیردا یاشایان تورکلر هند-چین اؤلکه‌لریله آل-وئر ائتدیکلری زمان چاخیرلا (شراب/خمر) تانیش اولدولار. کونسرولشدیریلمیش اَت و مالدارلیق محصول‌لاری مقابلینده ادخال اولونان مختلف اَمتعه‌لرله یاناشی ایچکی (شراب) ده، تورک‌لرین گون-گذرانینا داخیل اولدو. تورک‌لر اوزوم و سایر میوه‌لردن الده اولونان شراب «بوْر،‌ چاقیر، ساغیر، سوجیک» دئییردیلر. سونرالار آرپا، بوغدا،‌ داری و بیر سیرا تاخیل‌لارین اونون‌دان دا ایچکی حاضیرلاندی. بو نوع ایچکی‌یه «بوزا/ بوزه» دئییلیردی. بوزا ساتان شخصه «بوزاچی/بوزه‌چی» دئییلیردی. تورکلر شراب تولوغونا «تیم»، شراب تاجیری و شراب‌ساتان آداما «تیمجی» دئییردیلر. امیرعلیشیر نوایی‌نین محاکمه‌اللغتین‌ده ساقی، یاخود شراب‌ساتان-آیاقچی آدی ایله قید اولونموشدور.
آیاقچی گتیر جامینی لب به لب
- کی، توی اولدو هنگام عیش و طرب
نوا چک کی، هئی های اولنگ، های اولنگ
دئسن سن کی جان قارداشیم یار-یار
من آیتای کی، مونلوغ باشیم یار، یار (امیرعلیشیرنوایی-محاکمه‌اللغتین)
شراب مجلیسینده ایلک پیاله‌یه «تاق/طاق»، ایکینجی پیاله‌یه ایسه «قوش» دئییردیلر. شراب مجلیسینده ساغلیق دئمه‌یه «تاوساماق» دئمیشلر. بو سؤز، روس دیلینده «توس» شکیلنده قالیر. ایچیکی‌دن مست اولوب هوش-باشینی ایتیرن آداما (کئفلی) اوسروک/اَسرَک دئییلمیشدی. حدّیندن آرتیق سرخوش اولوب ییخلان، اطرفداکی شخص‌لره ضرر یئتیرن یاخود سؤیوش سؤیوب، نالاییق سؤزلر و حرکت‌لرنمایش ائتدیرن ایچکی استفاده‌چی‌سی «آخسوم» آدلانیردی. تورکلر قدحی باشا قالدیریب قورتوم-قورتوم ایچمه‌یه «قانتارماق»، تامسینا-تامسینا ایچمه‌یه «تامشیماق»، قدیحی بیر قورتوما (لاجرعه) ایچمه‌یه ایسه «سیپقارماق» دئییردیلر.
ساقی چو ایچیب منه توتار قوش تامشی-تامشی آنی ائدای نوش (امیرعلیشیر نوایی-محاکمه‌اللغتین)
بو کیچیک حجملی یازی‌دا قدیم آذربایجان-تورک قایناق‌لاریندا ایچکی ایله باغلی الده ائتدییمیز سؤز و تئرمین‌لری دوستلارا ارمغان ائدیریک.

آتلانور آياغی: شراب و نوشيدنی كه در هنگام شروع سفر بر بالای اسب نوشند.
آخسوم: سرخوش. مست.
آخسوملاماق: مستی كردن. بد مستی كردن.
آسروک: مَست.
آسروکلیک: مستی.
آسروماق: مست شدن.
آغارتغو: شراب تهیه شده از گندم.
اَغِرتغو: شراب آرد گندم.
آقسوم: تلو خوردن. بد مستی.
آل: شراب خوردن صبح و شام باشد.
آنگوت (آنقوت): درپوش ظرف شراب.
آیاق: قدح. مجلس قدح‌نوشی.
آیاقچی: ساقی، شراب‌فروش.
اَخسُم (مست عربده‌جوی): بد مست.
اَخسُنک اَر: بد مست.
اِدِش: قدح. قدح‌ها.
اِذِش: قدح.
اَذغ (آییق): بیدار شده از مستی.
اَسرُک اَذغ: مست و هشیار.
اسروک: مست.
اسریک: مست.
اِشکُم: قدح بزرگ و بدون پایه‌ی شاهان.
اوسروک: مست.
اوسروک‌گینه: مستک و مخمورک. مستانه.
اوسروماک: مست شدن و مستی کرده. بيخود شدن.
اوسروی- اوسروی: مستی‌کنان مستی کنان.
اوسورگان: مست.
اوغوت: شراب گندم. شراب از خمیر ترشانده‌ی ارزن.
اوقرا: باده. قدح.
ایچکو: شراب. صحبت شراب.
ایچمک: خوردن مایعات. شراب خوردن.
ایچورکوجی: نوشاننده.
اياغ: پياله. قدح. رطل (با همین شکل و معنی در زبان فارسی نیز داخل گردیده است. به شکل «ایاق» نیز مصطلح است).
ايچكو: [ایچگی] مشروبات. مسكرات. شراب.
ايچكولوك: سرخوش. شراب نوشي. نوشيدني. مست. شرابخوار.
اَیَق: قدح. پیاله.
بُخسُم (بوخسوم): شراب ارزن.
بَرت: کوزه‌ی شراب.
بُرت (بورت): کوزه‌ی شراب.
بِشِغ سجُوک (بیشیق سوجوک): شراب مطبوخ.
بکمز: شراب و شراب خوردن بود و پیاله شراب.

چؤمچه گلین/ چؤمچه‌خاتین/کوسا خاتین
(یاغیش ایسته‌مک آیینی)

قیتلیق اولان چاغلاردان
سوسوز قالان داغلاردان
سولوب سووان باغلاردان
بیر سوی قالیب  یادیمدا:
«آی اولودو اولودو
قارا‌داغین بولودو
آلله بیر یاغیش گؤندر
دئم‌لریمیز قورودو»

کند اوشاغی ییغیشار
بیر چؤمچه‌نین باشینا
آل الوان پارچالاردان
سانجییارلار باشینا
چؤمچه خاتین یارانار
وسمه چکسن قاشینا
اوشاقلارین بیریسی
یول-یوندمه آشینا
چؤمچه‌نی آلمیش اله
باخار یار‌-یولداشینا
بیر ایکی اوچ دئینده
سس دوشر داغ داشینا:
«آی اولودو اولودو
قارا‌داغین بولودو
آلله بیر یاغیش گؤندر
دئم‌لریمیز قورودو»

چؤمچه گلین قاباقدا
گنج اوشاق‌لار دالیجا
یولا دوشوب گئدرلر
آللاها یالوارینجا
صاف اورک‌لر چیرپینار
ایستک‌لرین آلینجا
یالوارارلار تانری‌یا
تانری نظر سالینجا:
«آی اولودو اولودو
آلا داغین بولودو
قارا داغین بولودو
یتیم‌لرین اومودو
آلله بیر یاغیش گؤندر
آرپا بوغدا قورودو»

ایلک ائوین قاپی‌سینا
دسته گلیب یئتنده
دلی قانلی بیریسی
بیر لوله‌یین الینده
لوله‌یینین سویونو
یا بسم‌الله دئینده
سپر گؤیون اوزونه
جیم-جیلانار گلین ده
بو سپنتی شور سالار
اوشاق‌لارین ایچینده:
«چؤمچه گلین نه ایستر
آلله‌دان یاغیش ایستر
الی قولو خمیرلی
بیرجه ایچیم سو ایستر»

اوشاقلارین سسینه
چیخار ائوین یییه‌سی
الینده بیر بایدا سو
قولتوغوندا نیمچه‌سی
سویو سپر گلینه
خوش گلدینیز دئیه‌سی
بیرجه پای وار نیمچه‌ده
سوجوق کیشمیش اییده‌سی
تازا چورک یاپیلسا
تاپ‌تاپانی-کوکه‌سی
آلار گئدر یولونا
سس‌لندیرر بو سسی:
«چاخ‌داشی چاخماق‌داشی
هانی گؤیون یولداشی
یاندی داغلارین باشی
آلله بیر یاغیش گؤندر
گؤیرتسین داغی-داشی»

دولانارلار بیر به بیر
قاپی-قاپی گئدرلر
هر قاپی‌دا دایانیب
آللاها شکر ائدرلر
آی اولودو دییرکن
گؤیدن یاغیش گودرلر
هر ائو بیر پای گتیریب
احسان‌لارین اؤدرلر
یوروش سونا یئتنده
بیر یازی‌یا ائنرلر
دسترخانی گتیریب
بوباش-اوباش سررلر
چاناق نیمچه دوری‌ده
هدیه‌لری دوزرلر
دوره قوروب اوتوروب
قاوزانار گؤیه ال‌لر:
«آلا داغین بولودو
اکینچی‌نین اومودو
آلله بیر یاغیش گؤندر
دئم‌لریمیز قورودو»

صاف اورکدن جوشان سس
تانری‌یا خوش گئدردی
قلبیرینی دولدوروب
دئم‌لره قلبیرلردی
طبیعت‌له انسانین
اولفتی جوش ائدردی
یاغمورون دامجی‌لاری
بیرلشیب سئل گلردی
بو گلیش‌ده دوغوم وار
تاخیل، بیتگی بیتردی
اوشاق‌لارین دوعاسی
آللاها خوش گئدردی:
«آی اولودو اولودو
قارا‌داغین بولودو
آلله بیر یاغیش گؤندر
دئم‌لریمیز قورودو»

بؤیوک بابام دئیردی
بیزلر چؤمچه قوراندا
اورازلاری ییغاردیق
یوروش بیتیب دوراندا
یاغماسایدی یاغیش‌لار
داغلاردا یا آران‌دا
پای‌لارا ال وورمازدیق
آنجاق یاغیش یاغاندا
آما یاغیش یاغاردی
آللاها یالواراندا:
«آی اولودو اولودو
قارا‌داغین بولودو
آلله بیر یاغیش گؤندر
دئم‌لریمیز قورودو»

شعرلری گؤندرن: میررسولی جناب‌لاری.
#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

#فولکلور_گونوموز

چؤمچه خاتین/ چؤمچه گلین/ کوسا گلین آیینی
تورک‌لرین نئچه مین ایل‌لیک یاغیش ایسته‌مک آیینی
ویدئودا هریس‌ شهری‌نین «جیغا کندی»، تورکیه‌نین ارزینجان منطقه‌سی و نوغای تورک‌لرینده اولان چؤمچه خاتین مراسیم‌لریندن گؤرونتولر واردیر‌.

شعرلری گؤندرن: میررسولی جناب‌لاری.
#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

#گونلریمیز #آنیم_گونو

تهرانین غئیرتی یوخ، شهریاری ساخلاماغا
قاچمیشام تبریزه، قوی یاخشی-یامان بللَنسین

شئعیر: #شهریار

شهریور آیی‌نین ۲۷-جی گونو،
اوستاد شهریارین آنیم گونودور.
خاطیره‌سینی حرمت‌ ایله یاد ائدیریک...

#ادبیات_ائوى

@AdabiyatEvi

بو ماراق‌لی بیر فروید، آرنت و کوبریک خطّی ائشییه چیخادیر. فرویدون گؤروشونده، بیز مدنیّت‌له ایچیمیزده اولان گوجلری ایله نه ائتدیییمیزی هانسی کانال‌لارا آتدیغیمیزی گؤستریر. آرنت نوبتی مرحله‌ده بو کانال‌لارین اوجغارلیغیندا مقصدیمیزه اویغون هانسی واسیطه‌نی یاراتماغی (زوراکیلیق بوردا بیر واسیطه اولاراق اؤزونو قاباردیر) اؤیره‌دیر. آنجاق کوبریک ایسه بونلاری بیرلشدیریب، اؤز سنتِزینی میدانا چیخاریر. او بیزیم حیسّیمیزه باخمایاراق سون سوالی سوروشور. بو سوال هر شئیی، خصوصی‌له مدنیّت مسئله‌سینی اورتایا چیخاریر. انسانین مدنیّت‌له مناسیبتی ده آیدین گؤستریر. انسان مدنیّتی یارادیر، اما سونرا یاراتدیغی مدنیّت انسانین اؤز دوشونجه‌‌سینی فورمالاشدیریر. انسان تکنولوگیا یارادیر، تکنولوگیا اونون یاشاماغینا تاثیر بوراخیب دوشونجه‌سینی فورمالاشدیریر. یئنه بو دؤر تکرارلاماغا قرارلاشیر. بس انسان فکیر قورور، فیکیر واسیطه‌لری یارادیر. واسیطه‌لر مدنیّتی دَییشیر. بو خطّ‌ده آرتیق یئنی فیکیرین، یئنیلنمه‌یینه سبب اولور. آنجاق بو پروسس اؤز یولوندا جهد گؤستریریر.
اساس مسئله بوردا گوزه چیخیر. انسان هر دفعه حیاتینی راحات‌لاشدیرماق اوچون یئنی آوادانلیق‌لار-واسیطه‌لر یارادایب، یئنی واسیطه‌لر ایسه یئنی امکانلار اورتایا قویور. لاکین بورایا قدر بو بیر پیس پروسس دئییل. یئنی امکان‌لار، یئنی احتیاج‌لارین یارانماسینا سبب اولدوغو اوچون، و باشقا واسیطه‌نین یارانماسی انسانی دؤنوش نقطه‌یه گلیب چیخارماسی دوزگون اولمور. چونکی بو پروسس بعضا تام اونون راحاتلیغی‌نین علیه‌ینه طرف گئده بیلیر. اثرین سونوندا رئژیسور بو مسئله‌نی نظرده توتاراق، پرده اوستونه گتیریر-سرنشین نه قدر یول گئدندن سونرا بیر اوتاق راستلاشیر- اثرین اساس سوالی ایله، منیم بو متنده گلیب چیخدیغیم سوال‌لا بو نقطه‌ده بیرلشیر؛ انسان نه واخت دایاناجاق و ساده-راحات یاشاماق ایسته‌یه‌جک؟
کوبریک اؤز اثرینده بو مسئله‌یه دایر ساده جواب وئرمه‌ییر. بو مسئله‌یه علم ده آرتیق یوخ، متافیزیک‌ یاخشی-یاخشی جوابلایا بیلر. لاکین منیم اوز جوابیم بئله‌دیر؛ من متن‌ین اساس موضوع‌سونون آردین توتاندا غریب بیر سوالا گلیب چیخیرام. یعنی انسان بوراداجا داها باشقا مرحله‌یه کئچیر. دئمک او، یاراتدیقجا، اؤزو ده دَییشیر. یعنی بئله دئسم فیکریمجه یاخشی اولور. بو یارانیش تؤره‌نینده تانیدیغیمیز کئچمیشده‌کی مدنیّت‌دن بیر معنا قالاجاق؟
بلکه ده اساس موضوع انسانین واسیطه یاراتماغی دئییل. اساسدا اونون یاراتدیغی واسیطه‌لر، بیر گون مقصدینی معیّن‌لشدیرمه‌یه باشلاماسی‌دیر. بو آرتیق بیر-بیرینه (انسان و یئنی واسیطه) تاثیر بوراخمادان چوخ، بیر-بیرینی دَییشدیرمک گوجونون مسئله‌سینه چئوریلیر. یعنی دونیانی «فرانکفورت مکتب»ینده دئدییی کیمی انسان دَییشیب کنترل آلتینا آپاردیغیدان چوخ، دَییشدییی دونیا همین انسانی یئنی‌دن یارالدیر. منجه بو مسئله دونیانی چوخ قورخونج ائدیر.

#احمد_یوسفی
#ادبیات_ائوى

@adabiyatevi

اصلینده، بو پروسس-یارانیش و فورمالاشما- بیر استقامتده گئتمیر. انسان اؤز فیکیرلری ایله مدنیّتی یارادیر، سونرا یاراتدیغی مدنیّت ده انسانین فیکیرلرینی دَییشدیریر. لاکین انسان دوشونور، بیر واسیطه یارادیب، حیاتینی دَییشیر. آنجاق یئنی حیات اونون یئنی دوشونجه‌لرینه تاثیر گؤستریب، میدان اوخویور. باشلیجا من اوخودوغوم کتابلاردا انسان داخیلی دونیاسیندا مدنیّت و اونون ضدیّت‌لرینی اَن علاقه‌لندیرن فروید ایله بو مسئله‌نی باشلاماق اولار.
فروید انسانین یالنیز آغیل و منطق‌دن دولایی حرکت ائتدییینی قبول ائتمیردی. آنجاق او، انسانین داخیلینده ایستک‌لر، قورخولار، احتراص‌لار و تجاوزکار ایمپولس‌لارین(تکانه‌لر) اولدوغونو دا وورغولاییردیر. انسان بونلارین هامیسینی اولدوغو زامان، حیاتین داخیلینه کئچه بیلمیر. چونکی سیویلیزاسیا معیّن قایدالار و اؤزونه‌مخصوص اوصول‌لاری دا یارادیر.
دئدیک‌لریمیزه گؤره، بو مسئله داها دا ماراق‌لی اولور. نیه‌کی آیری سوالی یارادیر؛ داخیلی دونیامیز بو بئله مرکّب اولدوغو اساس‌دا بس، ایچیمیزده نه وار؟
انسانین داخیلینده اولان بو گوج‌لری سیویلیزاسیا طرفیندن تمامیله یوخ ائدیلمیر و یاخود قارشیلانمیر. اونلار مختلف استقامت‌لره طرف چکیلیر یاخود دقیق کلمه‌ ایله دئسک یؤنلندیریلیر. تجاوز(آقرئسسیو: انرژی پرخاشگری) باشقا فورمادا ایفاده اولونا بیلر، رغبت (میل به رقابت) امه‌یه(یعنی انسانین فیزیکی و یا ذهنی گوجو بیر مقصده چاتماق، نسه یاراتماق و یا استحصال ائتمک اوچون صرف ائتدییی ایش) چئوریله بیلر و داخیلی حیسّ‌لر اینجه‌صنعت‌ده ایفاده اولونا بیلر. دئدیییمز کیمی، انسان اؤز داخیلینده‌کی انرژینی مختلف مدنی کانال‌لارا یؤنلدیر. اساس سوال بوردا هانسی کانال‌لاردیر؟ مدنی کانال‌لارینا دوغرو معنا وئریب فورمالاشدیران عالیم، هانا آرنت‌ین زوراکیلیق(خشونت) نظریّه‌لری قاباریلیر. آرنت زوراکیلیق حاققیندا (خشونت؛ On Violence) کتابیندا یازیر کی؛ «زوراکیلیق واسیطه‌دیر و تکنیکی آلت‌لر انسانین گوجونو آرتیریر». او، اینانیردی کی، زور، گوج ایله برابر معنا داشیمیر. اونون فیکریجه گوج(power) انسانلارین بیرلیکده حرکت ائتمک قابلیّتی‌دیر. یعنی گوج، تک آدامین گوجو دئییل، بیرلیکده حرکت ائدن انسانلارین یاراتدیغی سیاسی گوجودور. زوراکیلیق بوردا بو معنادا واسیطه‌دیر. یعنی انسان معیّن مقصده چاتماق اوچون بو واسیطه‌دن استفاده ائدیر. آرنت کتابدا بیر اساس مسئله‌یه اشاره ائدیر. اونون اوچون تهلوکه، واسیطه، مقصدی اوسته‌له‌یه بیلمه‌سیدیر. انسان سوبیئکیتو اولاراق اوبژکتیوی تانیماق ایسته‌ییر. آنجاق بعضا اوبژکتیوی کنترل ائتمک اوچون واسیطه یارادیر. انسان بیر پروبلئمی حلّ ائتمک اوچون آلت دوزلدیر. بو اوزدن، داش، سوموک، سیلاح، ماشین، کامپیوتر و تکنولوگیا اونون یاراتدیغی واسیطه‌لر کیمی‌دیر.
اما بوردا داها درین سوال یارانیر: بیز مقصدیمیزه چاتماق اوچون هانسی واسیطه‌نی یاراداق؟
اثر بو مسئله‌نی چوخ گوجلو شکیلده آراشدیریب. بو باخیشدان اثره باخاندا؛ اثرین اوّلینده میمون سومویو گؤتورور. سوموک ساده‌جه بیر اشیادیر، اما میمون اونو واسیطه‌یه چئویریر. همین واسیطه سیلاحا چئوریلیر و باشقا میمونون اؤلدورمه‌سینه سبب اولور-البتّه بوردا بیر اینجه مقام وار. بو میمون ژنولوژی قاپیسندان باخاندا اؤنونده اولان میمون ایله فرق‌لی‌دیر او داها آیاغا راحات قالخا بیلر.
بو کیچیک صحنه اصلینده بؤیوک بیر تاریخین باشلانغیجی‌دیر. واسیطه یاراندیغیندا انسانین گوجونو آرتیریر. گوجون آرتماسی گوجلو واسیطه‌لر یاراتماغینا سبب اولور. داها بو آرتیق بیر باطل دور کیمی فیرلانیر. سوموکدن سیلاحا، سیلاحدان ماشینا، ماشیندان مرکّب تکنولوگیایا، تکنولوگیادان کامپیوتره و نهایت هال (HAL 9000) کیمی صنعی اینتئللئکته قدر اوزون بیر یول گئدیلیر.
بوردا چوخ مهم بیر دَییشیکلیک باش وئریر. اوّل‌ده انسان واسیطه‌نی اداره ائدیردی. واسیطه انسانین اَلینده ایدی. انسان سومویو گؤتوروردو و اوندان استفاده ائدیردی. هال ائتاپینا- مرحله‌سینه یئتیشدیکده داها وضعیّت قورخونج شکیلده دَییشیر. بلکه فیلم‌ده سومویو گؤیون اوزونه آتاراق یئنی مرحله‌نین چاتماغیندان بیر رمزی اولاراق انسانین یاراتدیغی واسیطه‌نین حساب گوجوندن چیخدیغینی سیموول‌لاشدیریر؟ انسان اؤزونون یاراتدیغی تکنولوگیادان آسیلی فورمادا قالیر. هال آرتیق ساده‌جه انسانین اّلینده اولان بیر آلت دئییل. او، قرار وئریر، انسانین حرکت‌لرینه تاثیر ائدیر و سونوندا انسانین اؤزو اوچون تهلوکه‌یه چئوریلیر. رئژیسورون بو مسئله‌یه ۱۹۶۸-جی ایلده توخونماسی مسئله‌نی داها دا ماراق‌لی ائدیب اونون فلسفی قاتینی قابارلاندیریر. بئله‌لیکله، کوبریک‌ین سوالی داها دا بؤیویور. یعنی؛ «بس واسیطه بیر گون بیزیم اؤزوموزو اداره ائتمه‌یه قالخا بیلر؟»

#فیلم_تانیتیمی
انگلیسجه ‎2001: A Space Odyssey)، فارسجا ۲۰۰۱: اودیسه‌ی فضایی ترجمه اولونموشدور. آذربایجان تورکجه‌سینده ۲۰۰۱: کوسمیک اودیسه دئییله بیلر. بو اثر، ۱۹۶۸-جی ایلده مشهور کینو عالیمی، رئژیسورو و پرودیسورو استنلی کوبریک‌ین اَلی ایله دونیا کینو سئورلرینه تقدیم اولونوب. اثر، اساساً آمریکا-بریتانیا اشتراکی ایله فانتاستیک-اپیک ژانریندا یارانیب‌دیر. اصلینده اثرین سناریسی کوبریک و آرتور سی.کلارک طرفیندن قلمه آلینمیشدیر. همچنین کلارک‌ین «کئشیکچی/قورویوجو» اصلی آدی(The Sentinel) مشهور قیسا اثری‌نین ایدئیالاریندان، معیّن سویّه‌ده ایلهام آلینمیشدیر. فیلمین موسیقی دونیاسی، کوبریک‌ین فیرلانان پئیکین سس‌سیز حرکتی(حرکت چرخان ماهواره‌ای) ایله والس رقاصه‌لری‌نین ضعیف ریتمی آراسیندا یاراتدیغی اینجه علاقه‌دن دوغولموشدور. بو پوئتیک یاناشما، سونوندا، اونون ۲-جی یوهان اشتراوسون ابدی آهنگ‌لری‌له دولو «ماوی دونای/دانوب آبی» اثرینه و ریچارد اشتراوسون «بئله دئدی زردوشت/چنین گفت زرتشت» آدلی سیمفونیک پوئمانین فلسفی یاناشماسی ایله استفاده‌سینه سبب اولموشدور. بئله دئدی زردوشت، نیچه‌نین عینی آدلی اثرینده تصویر اولونان فوق‌الانسان(ابر انسان) ایدئیاسی‌نین، موسیقی‌سی ایله جانلاندیریلمیش تجسّومونه، کمک ائدیب.
باشیلجا اثر اؤز زامانیندا یاخشی و گؤرکملی قارشیلانماییب‌دیر. چوخلو منفی تنقیدلری اؤز جانینا آلیب‌دیر. آنجاق ۲۰۰۲-جی ایلدن بو اَله ساید & سوند ژورنالیندان قورولموش رأی سورغوسوندا؛ تنقیدچی‌لرین طرفیندن دونیانین اَن یاخشی اون(۱٠) فیلم‌ین ایچینده آلتینجی فیلم اولاراق یئرینی آلمیشدیر. همین سیاهه‌ده او، «توکیو حکایه‌سی/داستان شهر توکیو» فیلمی‌نین آردینجا دایانمیشدی. آنجاق ۲۰۱۲-جی ایله قدر آپاریلان نوبتی سورغولامادا اثر اؤز موقعینی ساخلامیشدیر. بوندان علاوه، همین ژورنال‌‌دا رئژیسورلار آراسیندا کئچیریلن گئنیش رأی سورغوسوندا، اثر، زامان بویونجا چکیلمیش اَن اوستون فیلم‌لردن بیری کیمی، قیمت‌لندیریلرک ایکینجی یئره، لاییق گؤرونموشدو. لاکین بو دفعه ۲۰۲۲-جی ایلده همین ژورنالین کئچیریلدییی رأی سورغولاماسیندا اثر تنقیدچی‌لرین سئچیمینده آلتینجی و رئژیسورلار طرفیندن بیرینجی یئرده قرارلاشدی.
اثر اوسکار مکافاتی‌نین دؤرد نومیناسیاسینا آدایلانیب. اما اَن یاخشی ویزوال افکت‌لر ساحه‌سینده مکافاتا لاییق گؤروندو. اثرین مضمونونا کئچنده، میف‌له اثری درین قات‌لاردا علاقه‌لندیرمک اولار. میف‌ده اولان اودیسه‌ و اونون معناسی آیودوتوریانین(مخاطب‌ین) ذهنینده سیاحت فیکرینی جانلاندیریر. فیلم‌ ده اساساً انسانین اوزون مدنیّت‌ینده قوردوغو یولون، یولچوسو اولدوغو، گله‌جکده اولان انسان وارلیغی‌نین، نه کیمی معنالاری آختاردیغی بو سیاحت‌ده گؤستریر. لاکین بوردا اولان یول، سیاحت‌دن چوخ، مجازی معنانی داشیییر.
میف‌ده اولان هومرین اودیسه‌سی و اونا پارالل اولان کوبریک‌ین اودیسه‌سی انسانین حقیقی یول گئتمه‌ییندن چوخ، متافورال قهرمانین داخلی سیاحتین، حتّی ایره‌لی گئتدیییمیزده اونون تانیمادیغی یئرلره گلیب چیخدیغینی تمثیل ائدیر.
۲۰۰۱ کوسمیک اودیسه اؤز-اؤزلویونده اثرین داخیلینده‌کی میفولوژی مضمونونا کفایت قدر اشاره ائدیر. اساس بو پریزمادان(بو باخیشدا)، هومرین اودیسه‌سینی خاطیرلادیر. هر ایکی اثر-هومرین «اودیسه‌یی» و کوبریک‌ین «اودیسه‌یی»-بیر قهرمانین و اونون یول یولداش‌لاری‌نین نامعلوم دونیایا سیاحتینی تصویر ائدیر. بو سیاحتین هر بیری اؤز دؤرونون تکنولوگیاسینا اویغون شکیلده حیاتا کئچیریلدییینی ایفاده ائدیر. مثلا، هر ایکی اثرده، قهرمانین ائوه قاییدیشی ایله کولمیناسیا(اوج) نقطه‌سینه گلیب چاتیرلار. قهرمان هر ایکی سیاحتده ماجرالی یولچولوغوندان ساغ چیخان یگانه پرسوناژ(شخصیّت) اولور. بس، اثر ساده دوشوندوروجو فیلم‌دن چوخ، میفولوژی حتّی دئمک اولار مرّکب گؤروش‌لره مالیک‌دیر. اونا گؤره بو پرولوق‌دان سونرا اؤز تنقیدیمه کئچیرم.
فیلمه باخاندان سونرا اوچ صحنه منی چوخ دوشوندوردو. بیرینجی‌سی، میمون سومویون سیلاحا چئویره بیله‌جه‌یینی درک ائتمه‌سی‌دیر. ایکینجی صحنه، مونولیت‌ین (اوزن یاستی بیر تیکه داش) تاپیلماسی‌دیر. اوچونجو، صنعی اینتللکت‌‌ین انسانلاری تهلوکه‌یه آتماسی‌دیر. البتّه صحنه‌لرحاققیندا صحبت چوخدور، لاکین مطلبین اوزون‌لاشماماسینا گؤره، من بو صحنه‌لره کفایت ائدیرم. چالیشاجاغام اؤز باخیشیمی بو اوچ صحنه‌یه گؤستریب، اساسا اونو گئنیش‌لندیریب، باجاردیغیم قدر ایضاح ائدم.
انسان حاققیندا دوشوننده ماراق‌لی بیر سوال اورتایا چیخیر؛ اوّلجه انسانین فیکری یارادیر، اوندان سونرا مدنیّت یارانیر، یوخسا مدنیّت انسانین فیکیرلرینی فورمالاشدیریر؟