Вершы нікому не патрэбныя

Ніколі не думаў, што аднойчы буду ў Берліне 9 траўня. Але трапілася і такое падарожжа. На шчасце, яно звязанае не з вайной, а з мастацтвам. Канешне, у той дзень я бачыў людзей, якія неслі кветкі да помнікаў, але мяне не гэта цікавіла, а выстава.

Наша сяброўка Ліза, якую 2022 год закінуў з Украіны ў сталіцу Германіі, запрасіла на вернісаж - мастацкую выставу Opfer. Яна была і ўдзельніцай, і арганізатаркай. Сярод прац: скульптуры, малюнкі, фатаграфіі, інсталяцыі, візуалізацыя, гук, перформансы.
Па спасылцы можна падрабязна пазнаёміцца з творчым калектывам і канцэпцыяй выставы.

Асобна трэба напісаць аб месцы, дзе адбылася імпрэза. Унікальная прастора. Гэта будынак лютэранскай кірхі Парахіалькірхэ (Parochialkirche). На ўваходзе нават пячатку ставяць ў форме крыжа. І я хіба першы раз у жыцці піў піўко ў храме. Глядзіш на працы, думаеш аб вечным, смакуеш півасік. Вось яно, сапраўднае мастацтва! Гэтак і лютэранінам можна стаць.

Увогуле кажуць, што гэта першая ў Берліне кірха, адмыслова пабудаваная для лютэран (на пачатку для кальвіністаў), а не перароблены каталіцкі касцёл. Прыгожая кірха эпохі барока, з карыліёнам (зараз 52 званы), якія прыгадвалі рык львоў, была разбурана падчас Другой сусветнай вайны. Аднак у 1991 г. зноў стала выконваць свае функцыі. Дарэчы, дагэтуль належыць лютэранскай абшчыне і па нядзелях там праходзяць службы. У дадатку даволі часта там адбываюцца канцэрты і выставы. Унутры, апроч крыжа, зробленага з таго, што адшукалі падчас вайны, і лавак для прыхаджан, нічога няма.

Мерапрыемства ладзіцца ўжо трэці год запар па ініцыятыве настаўніцы немецкай мовы Мары Кляйн для іншаземцаў_ак, якія па розных прычынах апынуліся ў Берліне. На выставе абыгрывалася тэма міграцыі, месца ахвяры і самаахвярнасці, я і мы, свайго і чужога.
Удзельнікі і ўдзельніцы мерапрыемства такім чынам стараліся асэнсаваць механізмы, якія кіруюць жыццём і ўчынкамі людзей, вымушаных шукаць сябе сярод асоб з падобным лёсам, але з розным досведам і ідэнтычнасцямі, сярод новага асяроддзя, няпэўнасці, адсутнасці стабільнай працы...

Цікавая ініцыятыва, бо ўсе артысты і артысткі - гэта курсанты і курсанткі, вывучаючыя нямецкую мову на ўзроўні B2/C1. Інтэрнацыянальны аспект тут вельмі важны і Берлін у гэтым плане адпаведнае месца. Сімвалічна, што выстава адкрылася 8 мая, у дзень капітуляцыі Трэцяга рэйха. Куратарка выставы таксама звярнула ўвагу на Дзень мамы, які ў Нямеччыне адзначаецца ў другую нядзелю траўня. Новае жыццё, якое дае маці і новыя лёсы, якія чакаюць ўсіх тых, хто трапляе ў пастку міграцый. Як, напрыклад, гамасэксуал з Мексікі, які зладзіў перформанс падчас выставы, параўноўваючы сябе з русалачка Арыель.

Дарэчы, у нямецкай мове слова opfer адначасова азначае ахвяру (victim) і ахвярнасць (sacrifice). І я чарговы раз задумаўся, ці сам з'яўляюся ахвярай ці наадварот усё жыццё ахвярую шмат чаго іншым. Такія часы, што і не разабрацца.

Пабываў на канферэнцыі ў Торуні, якую ужо 3 год запар ладзяць філосафы Ўніверсітэту Мікалая Каперніка (студэнты ды аспіранты). У сваёй масе - гэта моладзь начытаная, інтэлектуалы левых поглядаў, у тым ліку анархісцкіх. Некаторыя тэмы, шчыра кажучы, для мяне былі касмічныя. Усё ж такі я просты гісторык, а яны выкарыстоўваюць іншую мову, іншы інструментарый, каб апісваць рэчаіснасць. Аднак частка рэфератаў была вельмі цікавай, на высокім узроўні.

Пасля арганізатары зладзілі пікнік, на якім прысутнічаў польскі перформер і мастак, вядомы ў лева-анархісцкім асяроддзі Arek Pasożyt. Ён прэзэнтаваў свой маніфест Адмова Працы, які можна знайсці таксама па-ангельску на ягонай старонцы. Яшчэ ён прынёс цэлы турыстычны заплечнік садавіны да гародніны са сметнікаў, якімі ўсіх частаваў. Атрымаўся фрыганскі пачастунак. Радыска, дарэчы, вельмі смачная была. Мы пазнаёміліся і прыемна пагутарылі, у нас знайшліся агульныя знаёмыя.

Асноўныя ідэі маніфеста даволі простыя - гэта быў постартыстычны эксперымент на год, калі Арэк не працаваў. У брашуры, якую я прыхапіў у свой архіўчык, ён піша, што гаворка ідзе толькі пра працу, якую мы змушаныя выконваць пад націскам капіталістычнага прэсінгу, каб зарабіць грошы. Тое, што нам навязалі як маральны абавязак, і што з'яўляецца асноўным крытэрыям нашай эгзістэнцыі.

У маніфесце ён спасылаецца на некаторых вядомых мысляроў, якія тэму прапрацоўвалі ў сваіх тэкстах, ад Лафагра пачынаючы, і канчаючы Дэвідам Грэбера, Дэвідам Фрэйнам, Маркам Фішэрам і Ха-Джун Чангам.

Арэк раздзяляе labour ад work. Labour - гэта прымус прадаваць свой час чужым іерархіям і логікам прадуктыўнасці, у той час, калі work - гэта творчасць, дзеянне, стасунак.

Будучыня - гэта свет безработных, піша Арэк. Не трэба гэтага саромецца. І дадае, што ягоны выбар вынікае са стомленасці, з адсутнасці часу на адносіны з блізкімі і ён такім актам урэшце адважыўся вярнуць сваё жыццё сабе.

Праца - форма гвалту, таму можна у ёй не ўдзельнічаць. Праца - не альфа і амега. Аднак не ўсе ейныя формы негатыўныя. Грамадства патрабуе апекі, аховы здароўя, адукацыі, прадуктаў харчавання. І гэтыя працы ён шануе. Аднак сістэма несправядліва размяркоўвае заробкі і час, таму ягоны маніфест - пратэст супраць сістэмы.

Сябе ён адносіць да прэкарыяту і прамаўляе з пазіцый артворкера, паразіта ды постмастака. Цягам 12 месяцаў ён не прымаў ніякіх прапановаў працы, не ўдзельнічаў у праектах за грошы ігд. Адным словам - забіў болт на працу. Гэты эксперымент павінен быў даказаць, што калі не працаваць год, то ўся сучасная філасофіі працы разбураецца. З'яўляецца больш часу на сустрэчы, размовы, абмяркоўванні.

Пры гэтым Арэк шчыра піша, што эканамічныя рэалія ўсім вядомыя і неяк трэбы выжываць. Ён рабіў гэта дзякуючы зберажэнням, пры гэтым выдаюцы на жыццё мінімальныя сумы, самыя неабходныя. Меў страхоўку медычную, бо робіць дактарат і меў яе ад універа афіцыйна, плюс меў жытло - памяшканне-працоўню. У дадатку праутыкаваў фрыганства, антыкансупцыянізм, пашану да радыкальнай экалогіі. Мэтай было: не не-заробак, а не-працаванне.
Тым самым ён "дэкаланізаваў" свой прыватны час. Ніякіх каляндароў, графікаў і планавання! І праз гэта адбылося вяртанне годнасці - безпрацоўе не ганебна.

У выніку Арэк выраўняў сваё жыццё, збалансаваў псіхічны стан, знайшоў уласныя рытмы і логіку існавання па-за капіталістычным прыгнётам працай. Плюс менш прадукцыі, смецця і больш быцця свабодным па-за працай.

Арэк усвядамляе, што праект утапійны, што гэта проста прыклад і кірунак, нейкі гарызонт мыслення на будучыню. Аднак ён перакананы, трэба мяняць культ працы, скарачаць працоўны дзень, замяняць канкурэнцыю, быць больш абшчыныннымі. Яшчэ абавязкова патрэбны безумоўны базавы даход ды адыход ад логікі вайны на карысць дэмілітарызацыі і пацыфізму.

Такі вось творчы акт і перформанс зладзіў Arek Pasożyt. Падрабязней ўсё апісана на ягонай старонцы. Магчыма гэтая постаць зацікавіць асоб, якія звязаныя з сучасным мастацтвам і які мяне чытаюць (часам) .

"Не вер, не бойся, не прасі" або як я стаў тэатральным крытыкам

Першага траўня для мяне асаблівы дзень. Сімвалічны і яскравы, напоўнены важнымі сэнсамі, здабыты рэвалюцыйнымі ахвярамі і крывёю рабочых, прасякнуты трагічнай памяццю ды анархічным гонарам.

1-3 траўня ў Польшчы заўсёды выходныя, таму у нас амаль 20 год была традыцыя кудысьці выяжджаць на гэты доўгі ўікэнд. За гэтыя гады бываў я ў розных мясцінах Еўропы, удзельнічаў у дэманстрацыях, калі была нагода, ці проста наведваў цікавыя месцы, звычайна гарады, але часам і горы, і лясы здараліся.

Чатыры гады таму, вырашаючы куды б паехаць, трапіў на інфармацыю, што ў Чэхіі ставяць спектакль па матывах кнігі Ігара Аліневіча "Еду ў Магадан". І акурат 1 траўня! Было прынята імгненнае рашэнне ехаць на прэм'еру. І я паехаў у прыгожы і ўтульны горад Брно. Пасля нават напісаў невялічкую рэцэнзію, якую даслаў у групу падтрымкі анарха-партызан (яе, дарэчы, пазней нават на чэшскую мову пераклалі):

Как я побывал на Магадане

З тэатрам я падтрымліваў сувязь па імэйлу і недзе праз год ягоны мэнэджэр Давід звярнуўся да мяне з запытаннем. Гаворка ішла аб тым, каб я дапамог знайсці ў Польшчы тэатральную пляцоўку ці групу, якія б маглі арганізаваць паказ спектакля ў Польшчы.

Тэатр, канешне, люблю, аднак у тэатральных тусоўках ніколі не варочаўся. Я адпісаў, што пастараюся дапамагчы і пачаў ламаць галаву. Шукаў у сеціве, чытаў пра розныя тэатры, якія прыхільныя нашым ідэям і праз тыдзень мяне асяніла! У мяне ж ёсць добрая таварышка, звязаная з андэграўндным лібертарным тэатрам з Берасця "Крылы Халопа". Бінго!

Я напісаў да Святланы Гайдалёнак і яна пагадзілася памагчы. Тады я сканэкціў яе з Давідам і праз некалькі месяцаў атрымалася прывезці Divadlo 3+КК у Варшаву. У лістападзе 2023 г. у Teatr Druga Strefa адбыліся два паказы "Еду з Магадан: не вер, не бойся, не прасі". На іх, м. інш. прысутнічалі Аліна Коўшык, Наталля Радзіна, спецыяльны пасланнік Польшчы ў справах Беларусі Артур Міхальскі, а нават бацька Ігара. Я прыехаў на другі дзень, апрануты ў сваю цішотку з выявай таварышаў, у якой я быў і ў Брне на прэм'еры (сёння яна заношаная і моцна дзюравая). Тады адбылася забаўная сітуацыя. Актор Марк Крысціян Хохман, які іграў Ігара, ужо падчас спектакля, калі прамаўляў свой маналог, пабачыў цішотку, і паглядзеўшы мне ў твар, пазнаў мяне. Для яго гэта было нечаканасцю, ён літаральна на секунду застыў, але не перарываючы маналог, амаль непрыкметна, кіўнуў мне галавой у знак прывітання. Я зрабіў тое самае. Было прыемна. Пасля спектакля мы перакінуліся некалькімі словамі з ім і драматургам Лібарам Брзобагатым, і пасмяяліся над сітуацыяй.

Ігар, калі даведваўся аб пастаноўцы, быў прыемна здзіўлены і нават пракаментаваў гэтую падзею.

Класна, што ўсе зоркі сышліся і паказы адбыліся. Файна, што ў Чэхіі памятаюць аб Ігары і таварышах. Мая роля у гэтым была нязначная, я проста стаў маленькім звяном, якое спалучыла адпаведных людзей у адпаведным месцы і часе. А вось Света - малайчына, усё зрабіла як мае быць. Знайшла пляцоўку, арганізавала ўсё. Шчырая пашана і падзяка ёй.

Першамай не заўсёды патрабуе дэманстрацый ды мітынгаў, часам хапае і сімвалічных дзеянняў. Аднак для мяне гэты дзень заўсёды адгукаецца памяццю і салідарнасцю з таварышамі.

Калі нехта бывае праездам ці жыве ў Варшаве, то недалёка Цэнтральнай (bar mleczny Mleczarnia Jerozolimska, вул. Emilii Plater) можна з'есці звычайны вегетарыянскі сняданак.

Чаму я аб гэтым пішу? Таму што радуе не толькі цана, якая па варшаўскіх мерках - ну вельмі дэмакратычная. Радуе таксама яе антымусарскі пасыл. Кошт яешні з гароднінай, булачкай з маслам ды чорным кофе - 13,12 зл.

Дробязь, але заўсёды прыемна пачынаць дзень з ACAB-сняданка.

Вокруг салатово
мне фиолетово
книги Филатова
музыка Летова
время ускорено
всем нездоровится
верное горе нам
будем лишь ссориться
солнце угрюмое
молоды голуби
долго не думая
вновь меня полюби
молодость прячется
зрелость торгуется
тянет дурачиться
манит нас улица
флореаль ласковый
хвалится юными
потными плясками
медным струнами
старыми джинами
шутками вздорными
нервов пружинами
да подзаборными
вшами бродягами
в лето билетами
множась бумагами
каясь с поэтами
за пригрешения
без оправдания
стану мишенью я
жертвой свидания
мне подсобит трава
дно озарённое
то что салатово
станет зелёное

18 апреля 2018 г.

Саша "Нефер". Рукописи из шкатулки. Москва: Радикальная теория и практика, 2021.

Попала в руки открытка к 8 марта 1959 г. Вы бы хотели такое поздравление? Мне нравится, хотя я не против, чтобы любили и на кухне и в постели тоже. И как в процессе всей этой жизненной борьбы без усталого лица и кругов под глазами? Зато искренне.

19 апреля — День памяти анархистов, погибших в российско-украинской войне.

Дата связана с 19 апреля 2023 г., когда в боях против российских оккупантов под Бахмутом погибли анархисты: россиянин Дмитрий Петров, ирландец Finbar Cafferkey и гражданин США Cooper “Harris” Andrews.

Анархисты, сражавшиеся против российского империализма и агрессии, погибали и раньше этой даты, и, к сожалению, их число продолжает расти по мере того, как Россия ведёт захватническую войну.

В эти дни проходят памятные акции, кинопоказы, граффити, встречи и другие мероприятия.

Здесь собраны фотографии с разных акций памяти погибших на фронте, из разных периодов и мест.

Заходзіш у дзіцячы садок з дачкой, а там на шафцы стаіць польскае выданне анархісцкага антраполага Дэвіда Грэбера "Пірацкае Асветніцтва або Сапраўдная Лібертарыя".

Я быў прыемна здзіўлены, што і іншыя бацькі чытаюць такія кнігі.

Дарэчы, нядаўна выйшаў украінскі пераклад гэтай працы.

І на дэсерт кавалачак Грэбера па-беларуску.

У тебя пред тобой
карантин-домино,
у меня предо мной
меж ресничек зазор.

Крик Камю: "Не усни
в эгзистенции дрим",
маяки навели
дружбы нашей лучи.

с космоÉсенькой борт
набирай оборот!
Будда ра́рует в нас:
'Живи-здесь-и-сейчас'

Игорь Олиневич
23.03.2026 г.