🍂 مِهرگان؛ جشن پاییزی ایرانیان
مهرگان یکی از جشن‌های قدیمی ایرانیان است؛ جشنی که نامش با «مهر» گره خورده و قرن‌ها در فرهنگ ایران ادامه پیدا کرده است.
اما «مهر» در ایران باستان فقط به معنی محبت و دوست داشتن نبود. مِهر یا میترا یکی از ایزدان مهم سنت ایرانی بود و بیشتر با پیمان، عهد، راستی و وفاداری به قول ارتباط داشت. در «مهر یشت» اوستا، مهر موجودی است که بر پیمان‌ها نظارت می‌کند و پیمان‌شکنان را مجازات می‌کند.
ریشه مهر حتی به پیش از شکل‌گیری آیین زرتشتی برمی‌گردد. نام میترا در میان اقوام هند و ایرانی وجود داشته و یکی از قدیمی‌ترین اشاره‌های تاریخی به آن در اسناد مربوط به پادشاهی میتانی در سده چهاردهم پیش از میلاد دیده می‌شود؛ جایی که میترا در کنار چند ایزد دیگر به عنوان شاهد یک پیمان نام برده شده است.
مهرگان از کجا آمد؟
مهرگان در اصل با روز مهر از ماه مهر ارتباط داشت. در گاه‌شماری قدیم ایران، هر روز ماه نام مشخصی داشت و شانزدهمین روز، «مهر» نامیده می‌شد. وقتی نام روز و ماه یکی می‌شد، آن روز را جشن می‌گرفتند.
به همین دلیل، مهرگان سنتی در روز مهر از ماه مهر، یعنی شانزدهم مهر، برگزار می‌شد.
البته امروزه در برخی تقویم‌ها و میان بعضی از زرتشتیان، ۱۰ مهر به عنوان زمان برگزاری مهرگان شناخته می‌شود. این تفاوت به تغییرات تقویمی و شیوه‌های مختلف محاسبه تاریخ جشن مربوط است.
مهرگان در ایران باستان
در دوره هخامنشی، مهر یکی از ایزدان شناخته‌شده ایرانی بود. در کتیبه‌های هخامنشی نام مهر به اندازه اهورامزدا دیده نمی‌شود، اما شواهد تاریخی نشان می‌دهد که مهر در میان ایرانیان این دوره شناخته شده بوده است.
در تقویم هخامنشی هم نام ماهی به نام بَغ‌یادی دیده می‌شود که معمولاً آن را با جشن یا آیینی مرتبط با یک «بَغ» می‌دانند. اینکه این جشن دقیقاً همان مهرگان دوره‌های بعد بوده یا نه، قطعی نیست؛ بنابراین بهتر است این دو را بدون احتیاط یکی ندانیم.
بعدها مهر در دوره‌های اشکانی و ساسانی هم جایگاه خود را حفظ کرد. «مهر یشت» که یکی از بخش‌های مهم اوستاست، تصویر نسبتاً کاملی از مهر به ما می‌دهد: ایزدی ناظر بر پیمان‌ها، دشمن دروغ و پیمان‌شکنی و پشتیبان کسانی که به عهد خود وفادار می‌مانند.
مهرگان و داستان فریدون
یک روایت مشهور هم مهرگان را به فریدون و شکست ضحاک مربوط می‌کند.
در روایت‌های اسطوره‌ای ایران، فریدون بر ضحاک پیروز می‌شود و او را در دماوند به بند می‌کشد. بعدها این پیروزی با مهرگان پیوند پیدا کرد و مهرگان به جشنی تبدیل شد که در روایت‌های ایرانی، یادآور پیروزی فریدون بر ضحاک بود.
البته باید حواسمان باشد که فریدون و ضحاک شخصیت‌های اسطوره‌ای هستند، نه شخصیت‌هایی که بتوانیم داستانشان را مثل یک واقعه تاریخی قطعی بررسی کنیم.
مهرگان فقط یک جشن مذهبی نبود
مهرگان در طول زمان از یک جشن آیینی فراتر رفت و تبدیل به یک جشن اجتماعی و حتی درباری شد.
در دوره‌های مختلف، مردم برای مهرگان لباس نو می‌پوشیدند، خوراک و میوه آماده می‌کردند و به دیدار یکدیگر می‌رفتند. در بعضی دوره‌ها نیز این جشن در دربارها برگزار می‌شد و به مناسبت آن هدیه‌هایی میان افراد تقسیم می‌شد.
ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» اطلاعات ارزشمندی درباره مهرگان و دیگر جشن‌های ایرانی آورده است. نوشته‌های او نشان می‌دهد که مهرگان حتی چند قرن پس از سقوط ساسانیان نیز در بخش‌هایی از ایران شناخته شده و برگزار می‌شده است.
مهرگان و پاییز
مهرگان با فصل پاییز ارتباط نزدیکی داشت و در سنت‌های قدیمی، زمان آن به اعتدال پاییزی نیز پیوند داده شده است؛ همان دوره‌ای که روز و شب تقریباً برابر می‌شوند.
از این نظر، مهرگان را می‌توان در کنار نوروز دید:
نوروز؛ آغاز بهار
مهرگان؛ جشن پاییز
هر دو جشن به تغییر فصل و نظم طبیعت توجه داشتند و به همین دلیل، فقط یک مناسبت ساده در تقویم نبودند.
مهرگان در طول قرن‌ها تغییر کرده است. شکل برگزاری آن در دوره هخامنشی با دوره ساسانی یا ایران پس از اسلام یکسان نبوده و حتی تاریخ برگزاری آن نیز در سنت‌های مختلف تفاوت‌هایی پیدا کرده است.
اما نام «مهر» باقی مانده؛ واژه‌ای که زمانی با پیمان و وفاداری پیوند داشت و بعدها در زبان فارسی معنای محبت و دوستی هم پیدا کرد.
🍂 مهرگان فقط خاطره یک جشن باستانی نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی ایرانیان است که از دوره‌ای به دوره دیگر رسیده و هر نسل، بخشی از آن را به شکل خودش ادامه داده است.
🆔@ravayat_doran
Post #131
187