Sattorov qaydlari

Космик миграция — бу сароб: Нега Нобель мукофоти лауреати Ердан қочиш ғоясини рад этмоқда?

Швейцариялик астрофизик ва Нобель мукофоти лауреати Мишель Майор инсоният ўз энергиясини пуч хаёлга совураётганига комил ишонади. У бошқа сайёраларни терраформация қилиш (яшаш учун мослаштириш) ғоясини мутлақ тенгсизлик ва ақлсизлик деб атади ва барча ресурсларни ягона ҳақиқий уйимизни — инсоният яшаши учун ягона воқеий макон бўлиб қолаётган Ер сайёрасини асраб-авайлашга қаратишга чақирди.

Қуёшсимон юлдуз атрофида айланувчи илк экзосайёрани кашф этишга ҳисса қўшган Мишель Майор жуда кескин ва ошкора фикр билдирди: биз ҳеч қачон ўша олис дунёларга кўчиб ўта олмаймиз. Ҳатто энг оптимистик сценарийда — бор-йўғи бир неча ўн ёруғлик йили узоқлигида яшаш учун қулай сайёра топилган тақдирда ҳам, бугунги технологиялар билан у ерга етиб бориш учун юз миллионлаб кунлар талаб этилади. Ер яшаш учун яроқсиз бўлиб қолгач, ҳамма нарсани йиғиштириб, бу ердан кетиш ҳақидаги хомхаёлларни у «баттар ақлсизлик» деб баҳолайди.

Мутахассис Марс ҳақидаги кейинги мулоҳазаларида ҳам худди шундай кескин фикр билдирди: у ерда бизга зарур бўлган кислородни ҳосил қилиш учун Марсни терраформация қилишнинг умуман иложи йўқ. «Ердаги энг ёмон ва даҳшатли макон ҳам Марс билан солиштирганда жаннатдир» ва иқлим ўзгаришининг ҳеч бир даражаси бу ҳақиқатни ўзгартира олмайди. Унинг таъкидлашича, Ер — бизнинг ягона кемамиз. Бизни кутиб турган ҳеч қандай «B сайёраси» мавжуд эмас.

@qayduz

Сунъий интеллект технологиялари нафақат келажакни шакллантирмоқда, балки ўтмишнинг энг мураккаб сирларини очишда ҳам янги даврни бошлаб бермоқда.

200 йилдан ортиқ вақт давомида тарихчилар ва шифршунослар еча олмаган Наполеон Бонапартнинг ҳарбий шифрланган мактуби сунъий интеллект томонидан бир неча соат ичида тўлиқ дешифровка қилинди. 1809 йилда Наполеон томонидан ўз генералига юборилган ва 1300 дан ортиқ сирли белгилардан иборат ушбу мактубда Француз ва Австрия қўшинларининг жойлашуви ҳамда ҳарбий ҳаракатлар режаси баён этилган эди.

Соҳа мутахассислари ушбу воқеани тарих фанида муҳим «бурилиш нуқтаси» деб баҳолашмоқда. Илгари асрий шифрлар ва номаълум қўлёзмаларни ўрганиш фақат тор доирадаги олимлар ва профессионал шифршуносларнинг машғулоти ҳисобланган бўлса, эндиликда сунъий интеллект туфайли кенг жамоатчилик ва оддий тадқиқотчилар ҳам тарихий манбаларнинг сирларини очиш имконига эга бўлмоқда.

Сунъий интеллект моделлари қадимий белгиларни аниқлаб, матнни рақамлаштиради ва тарихий манбаларни ўзаро солиштириб, инсон йиллар давомида қиладиган таҳлилни саналадиган соатлар ичида амалга оширади.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, ушбу ютуқ архивларда юз йиллаб очилмай ётган минглаб бошқа сирли ҳужжатлар ва қўлёзмаларни тадқиқ этишда мутлақо янги имкониятлар эшигини очмоқда.

@qayduz

Юпитерга тушиб кетсангиз нима бўлади? Сиз қўнадиган қаттиқ сиртнинг ўзи йўқ. Бошида аммиак муз булутларидан, сўнг чақмоқларга тўла сув булутларидан ва охири 1995 йилда NASAнинг «Galileo» зонди алоқасиз қолган теранликдан ўтасиз. Минглаб километр пастда водород сиқилиб, сайёралар орасидаги энг кучли магнит майдони манбаи бўлмиш суюқ металлга айланади.

Чуқурлик ва ҳарорат кўрсаткичлари «Galileo» зонди ўлчовлари ҳамда Юпитер ички тузилишининг моделларига асосланган тахминий қийматлардир.

@qayduz

БМТнинг Аҳолишунослик бўлими 2100 йилгача мўлжалланган глобал демографик прогнозни тақдим этди. Унга кўра, 80 йил ичида минтақа аҳолиси деярли икки баравар кўпаяди. Энг тез ўсиш яқин ўн йилликда бўлади, яъни 2030 йилга бориб аҳоли сони 21,5 фоизга ошади. Кейинчалик ўсиш суръати доимий равишда пасайиб боради ва 2100 йилга келиб йиллик ўсиш атиги 2,8 фоизни ташкил қилади.
 
Таъкидланишича, Ўзбекистон минтақанинг асосий демографик маркази бўлиб қолади. Масалан, мамлакатда 2020 йилда 33 миллион киши яшаган бўлса, 2100 йилга бориб умумий аҳоли сони 74,4 миллион кишига етади. Шундай қилиб, мамлакатнинг Марказий Осиё умумий аҳолисидаги улуши 43,9 фоиздан 49,6 фоизгача ортади.

@qayduz

Дунёнинг энг қудратли мамлакатлари рейтинги: Қозоғистон 34-ўринда, Ўзбекистон 71-поғонада

Дунёнинг энг кучли ва таъсирга эга давлатларини аниқлайдиган янгиланган глобал рейтингда (Global Power Rankings / World Population Review) Марказий Осиё минтақасидан икки мамлакат — Қозоғистон ва Ўзбекистон ўрин олди.

Ҳисоботга кўра, Қозоғистон 34-ўринни эгаллаган бўлса, Ўзбекистон 71-поғонадан жой олди. Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатлари — Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон ТОП-100 талик рўйхатга киритилмаган.

Мамлакатларнинг «Куч индекси» (Power Index) 6 та асосий мезон асосида баҳоланади:

- Сиёсий етакчилик ва таъсир;
- Иқтисодий қудрат ва салоҳият;
- Тaшқи савдо ва экспорт имкониятлари;
- Геосиёсий иштирок ва иштирокчилик;
- Ҳарбий куч ва хавфсизлик;
- Халқаро майдондаги обрў ва сиёсий куч.

Дунёнинг энг қудратли 10 та мамлакати (ТОП-10):
Хитой
АҚШ
Ҳиндистон
Германия
Япония
Жанубий Корея
Франция
Буюк Британия
Мексика
Италия

Минтақа ва қўшни давлатлар кўрсаткичи:
Ўзбекистон глобал рўйхатда Норвегия (72-ўрин), Арманистон (80-ўрин), Уругвай (82-ўрин), Иордания (83-ўрин) ва Грузия (92-ўрин) каби мамлакатларни ортда қолдирган. Марказий Осиё ва МДҲ минтақасида эса Қозоғистон энг юқори кўрсаткични қайд этди.

@qayduz

Археологлар Туркия қирғоқлари яқинида ёши 4 400 дан 4 700 йилгача бўлган, дунёдаги энг қадимий кема ҳалокати қолдиқларини аниқладилар.

Сув остида қарийб беш минг йил қолган кеманинг ёғоч тузилмаси сақланиб қолмаган бўлса-да, ундаги сопол кўзалар ҳайратланарли даражада яхши сақланган; ҳатто баъзиларида бундан 4 000 йилдан кўпроқ вақт илгари ташилган юкларнинг излари ҳалигача сақланиб қолган.

@qayduz

«Винни-Пух» 100 ёшга тўлар экан, Буюк Британия Нью-Йорк оммавий кутубхонасидан асл тўлдирилган ўйинчоқ айиқча ва унинг дўстларини қайтаришни сўраб қайта мурожаат қилмоқда.

Кутубхона эса ўйинчоқларнинг ёши ва оммабоплигини важ қилиб, бу сўровларни рад этиб келмоқда.

@qayduz

Ахборот сиёсатидаги нўноқлик

"Ўчир", "Бу мавзуни ёритма", "Расмий манбаларга таяниб ёрит" каби цензурага йўғрилган босимлар шу кунларда одатий ва оддий ҳолга айланиб бормоқда. Маҳаллий нашрлардан тортиб блогерларгача бўлаётган бундай таъқиқлар "қора туш" давридагидек Би-Би-Си", "Озодлик" каби  чет эл  ОАВлари тегирмонига сув қўймоқда – аудиториясини кенгайтиштиришга хизмат қилмоқда.

Истаймизми-йўқми, ёпиқлик, биқиқлик ҳолатида миш-мишлар урчийверади, омма илгаригидек маҳаллий ОАВга эмас, ташқи манбаларга мурожаат қила бошлайди.

Яқин тўрт-беш кун нари берисида бўлган икки кейс – таълим ва илм-фан вазири ҳамда Сирдарё вилояти ҳокимлиги лавозимларига тайинловлар давлатнинг расмий нашрлари эмас, саройга яқин блогерлар орқали сиздирилиши ҳам миллий ахборот сиёсатида нимадир хато кетаётганини англатади. Ҳатто, ҳукуматнинг бош нашри ҳам блогерга таяниб тайинловлар ҳақида хабар тарқатди. 

Бу ҳолга келишимиз нимани англатади: ахборот майдонини бой беришда давом этаяпмиз.  Турли мафкура ва ташқи кучлар манфаатларига хизмат қилувчи ОАВларнинг миллий ахборот маконимизда "жавлон" уришига (билиб) билмай ўз қўлимиз билан шароит яратиб бераяпмиз.
Аслида буни тушуниш учун катта салоҳият ва юксак заковат соҳиби бўлиш шарт эмас.

Гоҳида миллий ахборот сиёсатига масъулларнинг мақсади нима эканлигини тушунмай қоляпман.

@platformauzb

iPhone 18 қурилмалари... чўкди

Эрон кеча эрталаб Ҳурмуз бўғозида Бирлашган Араб Амирликларига тегишли йирик контейнер кемаси денгиз минасига урилиб, портлаш ва чўкиб кетиш оқибатида ғарқ бўлганини эълон қилди. Кемада 2 500 дан ортиқ контейнер бор эди.

Дастлабки хабарларга кўра, юк таркибидан Дубайдан олиб келинаётган қимматбаҳо атирлар ва iPhone қурилмалари ўрин олган.

Бу уруш даврида денгиз минаси туфайли чўккани эълон қилинган биринчи кемадир.

@qayduz

АҚШнинг Теннесси штатида ўлим инъекцияси орқали қатл этиш уринишидан омон қолган 50 ёшли Криста Пайкнинг ногиронлар аравачасида ўтирган сурати тарқалди. Унинг қўлларида кўкаришлар ва тери ранги ўзгаргани кўринади.

Маълумотларга кўра, 30 сентябрь куни унга пентобарбитал моддасининг икки дозаси юборилган, аммо у тирик қолган. Кейин шифохонага олиб борилган маҳбус ҳушига келгач, яна қамоқхонага қайтарилган.

Пайк 1995 йилда, 18 ёшида, синфдоши Колин Слимерни ўлдирганликда айбланиб, 30 йилдан ортиқ вақтдан бери қамоқда сақланмоқда.

Ҳодиса қатл жараёнларига доир кескин баҳсларга сабаб бўлди. Теннесси губернатори шу йилга белгиланган қолган қатлларни тўхтатиб, мустақил текширув ўтказишни буюрди.

@qayduz

Ҳар кеча қанча ухлашингиз келажакдаги саломатлигингиз ҳақида муҳим маълумот бериши мумкинлигини биласизми?

Буюк Британиядаги UK Biobank лойиҳаси доирасида 95 559 нафар катта ёшли инсон иштирокида ўтказилган ва қарийб тўққиз йил давом этган йирик тадқиқотда тунда 5 соатдан кам ухлаш 37 хил касаллик хавфининг юқорилиги билан боғлиқ экани аниқланган.

Бироқ тадқиқот натижалари фақат уйқу давомийлиги билан чекланмайди. Олимлар билакка тақиладиган ҳаракатни қайд этувчи қурилмалар ва илғор компьютер таҳлили ёрдамида уйқунинг турли босқичларини ҳам ўрганишган.
Айниқса, REM уйқу босқичи алоҳида эътиборни тортган. Бу босқичдаги уйқу давомийлигининг кўпроқ бўлиши 83 хил касалликнинг камроқ учраши билан боғлиқ бўлган. Улар қаторига юрак етишмовчилиги, деменция ва Паркинсон касаллиги ҳам киради.

Чуқур уйқу ҳам айрим касалликлар хавфининг пастроқ бўлиши билан боғлиқ экани кузатилган. Жумладан, 2-тур қандли диабет ва оғир депрессия шулар жумласидан.

Нега бу муҳим?

Уйқу шунчаки дам олиш даври эмас. Уйқу пайтида мия ва организм турли босқичлардан ўтади. Уларнинг ҳар бири танамиздаги муҳим биологик жараёнларда муайян вазифани бажаради.

Ҳар кеча қандай ухлашингиз узоқ муддатли саломатлигингиз ҳақида сиз ўйлагандан ҳам кўпроқ маълумот бериши мумкин.

@qayduz

Президент Дональд Трамп ўзининг йўлбарс билан олишаётгани акс этган ва сунъий интеллект ёрдамида яратилган видеони ижтимоий тармоқдаги саҳифасига жойлаштирди. Бу билан у Англияда йўлбарснинг одамга қилган фожиали ҳужуми тасвирланган видеодан бошланган йирик йиртқичларга бағишланган ғайриоддий постлар туркумини давом эттирди.

@qayduz

Индонезиянинг Бали шаҳрида ёнилғи инқирози юзага келди: ёнилғи қуйиш шохобчаларида навбатлар 2 километргача узаймоқда.

Етказиб беришдаги узилишлар ва ваҳимага тушган аҳолининг оммавий харидлари Денпасар, Кута, Гианьяр ҳамда Табанан ҳудудларида ёнилғининг кескин танқислигини келтириб чиқарди.

Бошқа ҳудудларда ҳам ёнилғи қуйиш шохобчалари атрофида 1 дан 3 соатгача ва ундан ҳам узоқ кутиш вақти ҳамда тирбандликлар кузатилмоқда.

Ўзбекистондаги навбатлар ҳақида хабар топишса, нима дейишар экан-а булар?

@qayduz

"Абдулла Қаҳҳор ён дафтаридан"

"O‘zbekiston adabiyoti va san‘ati" газетасининг 1987 йил 4 сентябр 36-сонидан олинди.

@qayduz