✍🏻

معرفت‌کشی / عقیم‌سازی معرفتی

در سخنرانی دکتر علیرضا دوستدار، انسان‌شناس دانشگاه‌شیکاگو، با مفهوم «معرفت‌کشی / اسکولایتساید» آشنا شدم. گزارشی از تلاش‌های اساتید حامی فلسطین در دانشگاه شیکاگو داد و انواع راهبردهای موفق / ناموفقی که برای برجسته‌کردن نسل‌کشی در فلسطین و معرفت‌کشی در غزه انجام داده‌اند. تلاش‌هایی که روایت‌شان شنیدنی و اثراتشان در مقام کنش‌های جمع‌های کوچک در امریکا ستودنی بود. دانشگاهیانی که خشم را مولد معرفت کرده بودند: معرفت مستند، غنی و شورمند.

دوستدار جایی به تنظیم درسگفتارهایی درباره «خشونت رهایی‌بخش» برای دانشجویان امریکایی اشاره کرد. برهه‌های خاصی از تاریخ را با تکیه بر محتوا و متون جالبی برجسته کرده بود. خارخاری در ذهنم حس کردم. یادداشت کردم «خشونت رهایی‌بخش».

سخنرانی که تمام شد، برخی شنوندگان ضمن تقدیر از تلاش‌های تحسین‌برانگیز دانشگاهیان در دانشگاه شیکاگو، برای اوضاع و احوال دانشگاهیان ایران و کم‌کاری‌شان درباره فلسطین ابراز تأسف کردند. (بله! دانشگاهیان همیشه متهم ایرانی که ساکت‌سازی و خالص‌سازی رمقی برایشان نگذاشته و حتی یک نهاد نمایندگی مستقل ندارند)

اما دو نفر نقدهای پراکنده‌ای به «خشونت رهایی‌بخش» داشتند که ارتباطی با حرف‌های سخنران نداشت، من ولی هشیار شدم که خارخار در ذهن من تنها نبود.

ماجرا این بود که دوستدار و موافقان او از دایره مفاهیم گسترده، پروپیمان، روزآمد و در پیوند با گفتمان چپ در جهان استفاده می‌کردند. در مقابل، ما که جزو تحسین‌کنندگان آن‌ها هم بودیم، قلاب ذهن‌مان روی مفهوم «خشونت رهایی‌بخش» گیر کرده بود، اما مفاهیم، اطلاعات و ادبیات غنی مورد نیاز برای پیوند زدن خودمان با بحث را در اختیار نداشتیم. ما در عین همدلی حس می‌کردیم چیزی درست نیست، ولی دستگاه نظری مناسب برای صورتبندی خوب و پاکیزه آن، در شرایط نیمه تعطیل نهادهای دانشگاهی، خاموش‌سازی نظام‌مند صداها و نداشتن اطلاعات، مفاهیم و کلمات مناسب وجود نداشت.

ذهن برخی از ما با شنیدن عبارت «خشونت رهایی‌بخش» آژیر می‌کشید. به‌نظرمان در بافتار ما تنها توصیفی هوشمندانه از پیچیدگی‌‌های کاربرد خشونت در رهایی‌بخشی نبود، که بوی نحوی توجیه یا شاید تجویز خشونت می‌داد. ذهن ما در بافت جامعه‌ای خسته، خشن و زخم زخم؛ ازپاافتاده از زخم باز دو جنگ، زخم عفونی دی‌ماه، زخم نوبه‌نو خون‌ریز مهسا، حمله‌های سایبری گروه‌های تندرو از هر طرف و هفته‌ای یکی دو خبر از قتل‌های خانوادگی و زن‌کشی نفس می‌کشید، ولی کلمات مناسب، نظام فکری منسجم و ادبیات نظری غنی برای صورت‌بندی دلیل این نگرانی نداشتیم.

آنها معتبر و محترم بودند. علاوه بر امتیازهای داخلی، نحوی قهرمانی جهانی در هزینه‌دادن برای فلسطین وجود دارد که شما را وصل می‌کند به تاریخ بلندی از ظلم‌ و استعمارستیزی، شما را وصل می‌کند به معرفت معتبر و محترم دانشگاهی ...با گردنی افراشته.

ما در کنار آن‌ها چه داشتیم جز یک مشت عاطفه مثل «ترس» و «غم» و ایده‌های کهنه «جامعه کلنگی» و «مدارا» و «اصلاح»؟ ما که راهبردی نداریم جز اینکه اجازه بدهیم دانشجوی‌مان هرقدر دوست دارد حرف بزند و تحمل کنیم فحش بدهد و بعد بغل‌اش کنیم تا گریه کند؛ که آماده نشده برای واقعیتی که باید آن را بفهمد و با آن زندگی کند...

«عقیم‌سازی معرفتی» شاید اسم وضعیت ما باشد. نمی‌کُشد، ازکار می‌اندازد.

@neocritic