دو سه بیت ماند باقی، تو بگو بر این نشانی...

چند خوردی چرب و شیرین از طعام؟ امتحان کن چند روزی در صیام
چند شب‌ها خواب را گشتی اسیر؟ یک شبی بیدار شو، دولت بگیر...

صاحب این دو بیت مشهور، که با نغمهٔ افشاری استاد شجریان*، شاید از آشناترین ابیات مثنوی هم باشند، کیست!؟ نه، مولانا نیست! به واقع گویندهٔ آن خیلی هم متاخّر است امّا انصاف آن است که این دو بیت چنان در میان ابیات مثنوی خوش نشسته‌اند که گویی کلام مولانا بوده‌اند که از قلم کاتب جا مانده‌اند، دست کم، آن کاتب نخستین.

من مدّتی در بین دست‌نویس‌های مثنوی می‌جستم تا بدانم که اصل این ابیات از کجاست، کی به مثنوی افزوده شده و اگر دست دهد، شاعر آن‌ها چه کسی بوده است.
پیش از هر نکته بگوییم که این ابیات کجای مثنوی بوده‌اند. دفتر پنجم مثنوی، در حدود ابیات ۲۱۵۰، پیش و پس از عنوان: «حکایت در تقریرِ این سخن که چندین گاه گفت و گو را آزمودیم، مدّتی صبر و خاموشی را بیازماییم‌» این دو بیت اصیل آمده است که:
چند گفتی نظم و نثر و راز فاش / خواجه یک روز امتحان کن گنگ باش‌
چند پختی تلخ و تیز و شورْگز / این یکی بار امتحان شیرین بپز
و همین‌جاست که سه بیت افزوده می‌آیند که دو بیتش را پیشتر آوردیم به علاوهٔ این بیت که در مثنوی افشاری استاد نیامده و از این رو شهرت آن دو بیت را هم ندارد:
روزها بردی به سر در هزل و جدّ / روزکی دو جهد را شو مستعدّ

امّا این ابیات در نسخ قدیم مثنوی دیده نمی‌شوند. حتّی نسخهٔ ناسخهٔ مثنوی عبداللطیف عبّاسی گجراتی، جمع آمده در ۱۰۳۱ هـ ق، که حدود دو هزار بیت الحاقی نسبت به دست‌نویس‌های اصیل کهن دارد، همچنان فاقد این ابیات است.

حاصل جستجو را خلاصه کنم که کهن‌ترین نسخه‌ای که من این ابیات را در آن دیده‌ام، تحریر وصال شیرازی، خطّاط و شاعر مشهور، مورّخ ۱۲۴۳ هـ ق است. از وصال و فرزندان او، تحریرهای متعدّدی از مثنوی باقی‌ست. فرزند او توحید در پایان نسخهٔ مورّخ ۱۲۸۱ هجری می‌نویسد که این سومین تحریر مثنوی به خطّ اوست.

در عکسی که آورده‌ام، دو نسخه می‌بینیم که کتابت هر دو در سال ۱۲۴۳ هـ ق بوده است. کاتب تصویر بالا، عبدالله بن احمد فسایی است که این ابیات در نسخه او نیست. تصویر پایین امّا همان نسخه به خطّ وصال شیرازی است که ذکر شد. پس از این است که این ابیات اندک اندک در برخی دست‌نویس‌ها ظاهر می‌شوند. برای مثال نسخ مورّخ ۱۲۵۱ و ۱۲۵۵ هجری به خطّ محمّد بن عبّاس بنایی و دست‌نویس‌های مورّخ ۱۲۵۲ تحریر زین العابدین مراغی و ۱۲۶۴ از محمّد مهدی فراهانی، شامل این ابیات نیستند حال آن که در همین حدود زمانی، این سه بیت در نسخ مورّخ ۱۲۶۶ با خطّ احمد بن وصال و ۱۲۶۸ تحریر محمّد هاشم خوانساری دیده می‌شوند و پس از این کم و بیش در بیشتر نسخ دست‌نویس و از آنجا هم در چاپ سنگی دارالطّبع طهران مورخ ۱۳۰۷ هـ ق و این هست تا تصحیحات انتقادی به نسبت معاصر که این ابیات از متن بیرون رفته‌اند.

«گفت ای یاران سؤالی می‌کنم، مردِ درویشم، همین آمد فنم!» که آیا، با احتیاط، نمی‌توان احتمال داد که این ابیات افزودهٔ خود وصال شیرازی باشند؟ شاعری چنین قوی‌دست که ذهن و زبان و دست و نگاهی این‌گونه همدم و آشنا با مثنوی داشته است؟

بیفزاییم که ابیات الحاقی در مثنوی از این نوع، و چنان که با قید احتیاط و احتمال آمد، افزودهٔ وصال شیرازی، بیش از این است که جا دارد به استقلال به آن پرداخته شود. در این یادداشت کوتاه امّا «به این دو بیت اختصار کردیم» که حاضر در حافظهٔ همهٔ ماست.

* پ.ن.
دیگر ابیات آن آواز افشاری البته از خود مثنوی است:
این دهان ب‍‍ستی دهان‍‍ی باز ش‍‍د / تا خورن‍‍دهٔ لق‍‍مه‌های راز ش‍‍د
لب فروب‍‍ند از طعام و از شراب / سوی خوان آسمانی کن شتاب
گر تو ای‍‍ن ان‍‍بان ز نان خالی کن‍‍ی / پر ز گوهرهای اج‍‍لالی کن‍‍ی
طفل جان از شیر شی‍‍طان باز ک‍‍ن / بعد از آن‍‍ش با مل‍‍ک انباز ک‍‍ن...
و سپس آن دو بیت الحاقی است چنان که آمد.
.
.