صد سال پس از مولانا، هشت

مکتوبات صدی شیخ شرف الدّین مَنیَری، ۷۴۷ هجری

همچنان در هند، یکی از قدیمی‌ترین استفاده‌های آثار مولانا در «مکتوبات صدی» شیخ شرف الدّین مَنیَری (وفات ۷۸۲) از شیوخ طریقة کبرویّة فردوسیه در هند است. مکتوبات صدی، از مهم‌ترین آثار شیخ است که توسط یکی از مریدان او به نام زین بدر عربی به سال ۷۴۷ یا ۷۴۹ هجری، در شهر بِهار، استان بیهار امروزی در شرق هند، که خانقاه شیخ هم در آنجا بود، تدوین شده است.

در نامهٔ هفتاد و نهم این مجموعه، در ذکر روح، می‌گوید «چنین گفته‌اند که حق تعالی از جمله مخلوقات یک مخلوق را، و آن روح است، پدید نکرد که چیست و کجاست تا خلق از شناختن وی عاجز آمدند تا بدانند که چون مصنوع را بی تعریف صانع همی نشناسند مر صانع را بی تعریف وی کی شناسند؟ چنان که مولانای روم فرماید علیه الرّحمه و الغفران، قطعه:
بشنو این خطاب را ساخته شو جواب را / ذرّه مر آفتاب را گشته عظیم آیتی
جمله ملوکِ راه دین جمله ملایکِ امین / سجده‌کنان که ای صنم بهر خدای رحمتی»

امّا آن دو بیت منقول برگرفته از غزلی‌ست از دیوان شمس با مطلع:
کعبه طواف می‌کند بر سر کوی یک بتی / این چه بتی‌ست ای خدا این چه بلا و آفتی! (غزل ۲۴۶۷)

اینک می‌بینیم که اگر در خصوص آن بیت منقول از سلطان تغلغ اندک حدس و تخمینی در کار است، مکتوبات صدی شاهد روشنی‌ست که هفتاد سال پس از مولانا، ابیات او نقل مجالس شیوخ صوفیه بوده است. هفتاد ساله راه، برای قند پارسی، که این بار از روم به بنگاله می‌رود...
.