صد سال پس از مولانا، هفت

نصوص الخصوص بابا رکن الدین شیرازی، ۷۳۹ تا ۷۴۳ هجری

در سیر تاریخی اشارات به اقوال و احوال مولانا اینک به «نصوص الخصوص فی ترجمة الفصوص» بابا رکن الدین شیرازی (وفات ۷۶۹ هـ) می‌رسیم که بنا به تحقیق علّامه همایی در فاصله ۷۳۹ تا ۷۴۳ تالیف شده است.

متنی که در دسترس ما بوده منحصر است به شرح سه فصّ که در آن دوبار ذکر «مولانا جلال الحق رومی» و «مولانا جلال الدین رومی» آمده و به دو غزل او ارجاع داده شده است. شاید اشاره به مثنوی در فصوص دیگر باشد.

در شرح فص اوّل می‌خوانیم: «مولانا جلال الحق رومی – سلام الله علیه – در این معنی که ما خود عین صفت حق‌ایم، غزلی گفته که مطلعش همانا این است:
هر که ز ماه پرسدت، بام برآ که همچنین / هر که ز حور پرسدت، رخ بنما که همچنین...»

و در شرح فصّ دوم: «پس اشارت این طایفه، راجع به ارواح و حوال آن باشد که از تنزّل تا رجوع، نه به ابدان عنصری. تا گویند که روح متعلّق به ابدان گشته و از این به آن منتقل می‌شود. و اگر کسی امعان نظر کند باید که میان تقریر این طایفهٔ موحّدین و طایفه تناسخیّه بداند، که فرق بسیار است.
مولانا جلال الدین رومی – قدّس سرّه – در این معنی چنین گوید:
آن سرخ قبایی که چو مَه پار برآمد / امسال در این خرقهٔ زنگار برآمد
این یار همان است اگر جامه دگر شد / آن جامه بَدَل کرد کرد و دگربار برآمد
آن تُرک که آن سال به یغماش بدیدی / این است که امسال عرب‌وار برآمد
این نیست تناسخ سخن وحدت محض است / کز جوشش آن قلزم زخّار برآمد».
که تفاوت‌های بسیار اندکی با نسخه مصحّح دیوان شمس (غزل ۶۳۹) دارد.
.