صد سال پس از مولانا، شش

همچنان سفرنامه ابن بطوطه، حدود ۷۳۰ هجری

ردّپای مولانا را جای دیگری از سفرنامه هم می‌توان دید و آن در حدود پنج سال بعد، حدود ۷۳۵ هجری است و نقل شکسته بسته بیت غزل مولانا توسّط سلطان محمّد تُغلُق، پادشاه هند، خطاب به شیخ الشیوخ مصر و سفیر خلیفه، رکن الدّین.

استاد موحّد شرحش را در دیباچهٔ ترجمهٔ ابن بطوطه آورده‌اند. آنجا می‌خوانیم که سلطان محمد تُغلُق، فارسی هم می‌دانست و زبان دربار او فارسی بود. ابن بطوطه نقل می‌کند که چون رکن الدّین به دربار سلطان رسید سلطان او را تکریم کرد و به او بسیار عطایا از زر و سیم و نعل‌های طلایی برای اسبانش بخشید و او را روانه کرد. بازگشتِ فرستادهٔ خلیفه با شورش و عصیان قاضی جلال الدّین مصادف شد و رکن الدّین همهٔ هدایا را در این ماجرا از دست داد، گریخت و دو مرتبه نزد سلطان بازآمد. چون سلطان او را دید به شوخی گفت: «آمدی کزر (که زر) بری با دکری صنم خری زر نبری و سر نهی» و چنان که استاد به دقّت و فراست تمام حدس زده‌اند، گویا صورتی از این بیت دیوان است:
آن کس کز این جا زر برد با دلبری دیگر خورد
تو کژ نشین و راست گو آن از چه باشد از خری

از غزل بسیار لطیفی به مطلع:
ای در طواف ماه تو ماه و سپهر مشتری
ای آمده در چرخ تو خورشید و چرخ چنبری...

به ظاهر، جدای تغییر صورت آن در ضبط، سلطان همچنین مراعات مقام سفیر خلیفه را داشته است و بیت را به تمامی نیاورده است.

به هر شکل این نکته براستی قابل توجّه است که شعر مولانا، شصت سال پس از وفات او، اینگونه تا هند رفته و بر زبان سلطان و صوفی بوده است و چنان که باز خواهیم دید، اوّلین و پر تعداد‌ترین نشانه‌های انعکاس و نقل آثار مولانا در هند بوده است.

پ.ن. پاره مرتبط از اصل متن عربی مطابق چاپ بیروت: «السلطان محمد ابن تغلق، ذكر عطائه لشيخ الشيوخ ركن الدين: وكان السلطان قد بعث هدية إلى الخليفة بديار مصر أبي العباس... فوقعت قضية خروج القاضي جلال الدين وأخذه مال ابن الكولمي فأخذ أيضا ما كان لشيخ الشيوخ ، وفر بنفسه مع ابن الكولميّ إلى السلطان ، فلمّا رءاه السلطان قال له ممازحا : آمدي كزر بري بادكري صنم خري زرنبري وسرنهي : معناه جئت لتحمل الذهب تاكله مع الصور الحسان ، فلا تحمل ذهبا ، ورأسك تخليه هاهنا ، قال له ذلك على معنى الانبساط»
به واقع صورت درست آن بیت را می‌توان چنین نوشت که:
آمده‌ای که زر بری، با صنم دگر خوری / ----، زر نبری و سر نهی
..