صد سال پس از مولانا، پنج

سفرنامه ابن بطوطه، حدود ۷۳۰ هجری

اندکی پس از آن، یا شاید همزمان با مجالس علاء الدوله سمنانی، حدود سال ۷۳۰ هجری است که ابن بطوطه به قونیه رسیده است و آنجا ذکر مولانا می‌کند: «و پس از آن به قونیه سفر کردم... و در این شهر است تربت شیخ بزرگوار و قطب گران‌قدر جلال الدّین معروف به مولانا. مشهور است که در ابتدای کار، مدرّس و فقیهی بود که طالب‌علمان در مدرسه بر او گرد می‌آمدند. روزی حلوافروشی که طبقی از حلوا بر سر داشت، به مدرسه آمد. چون به مجلس تدریس رسید، شیخ او را گفت که طبقت را بیاور. پس حلوایی قطعه‌ای از حلوا گرفت و به شیخ داد و او آن را گرفت و بر دهان نهاد. حلوایی رفت و کسی جز شیخ از آن حلوا نخورده بود. آنگاه شیخ تدریس را وانهاد و در پی او رفت. چون انتظار شاگردان به درازا کشید، در پی او رفتند و او را نیافتند، پس از چندین سال که به سوی آنان بازگشت، دیگر جز به شعر نامفهوم فارسی سخن نمی‌گفت. شاگردان در پی او می‌رفتند و آن شعرها که از وی می‌جوشید را می‌نوشتند و از آن کتابی به نام مثنوی فراهم شد که اهل آن بلاد بسیار ارجش می‌نهند...»

آری «چون دهانم خورد از حلوای او، چشم روشن گشتم و بینای او...». داستان تحول روحی مولانا، مانند شعر فارسی او برای عامه ترک‌زبان در قونیه، مبهم و غیرقابل درک شده بود. اما در همین حدود زمانی بود که شعر و سخن مهجور مولانا هم به نیستان پارسی خود رسیده بود.

اشاره‌ای بکنیم که در متن چاپ عربی دار احیاء العلوم بیروت، و همچنین یکی دو طبع دیگر، چنین آمده که «ثم إنّه عاد إليهم بعد أعوام، وصار لا ينطق إلا بالشعر الفارسي المتعلّق الذي لا يفهم....» و پرسش است که مقصود از این شعر متعلّق چیست؟ در عربی شاید توضیحی لازم نبوده امّا مترجمان و بلکه مصحّحان فرانسوی، به ضرورت ترجمه، در اینجا توضیحی و به واقع توجیهی آورده‌اند که متعلّق یعنی مرتبط، و مقصود این که دو مصراع بیت هم‌قافیه باشند. یعنی آن را بیانی از قالب مثنوی دانسته‌اند و روشن است که ابن بطوطه اینجا در مقام توضیح صورت آن کلام نامفهوم فارسی نیست. به واقع خوانش «متعلق» در اینجا تصحیف «منغلق» است و از «الشعر المُنغلق» همان شعر مُغلَق، بسته و پیچیده و نامفهوم مقصود است چنان که پس از آن می‌گوید «الّذی لایُفهَم». استاد فرزانه دکتر موحّد هم در ترجمه خود به این نکته توجّه داشته‌اند و آن را به مبهم بازگردانده‌اند.

امّا این تنها یادگار مولانا در رحله نیست...
.