صد سال پس از مولانا، دو

دقایق الحقایق احمد رومی، حدود ۷۲۰ هجری

«در حلقه‌ایم با تو و چون حلقه بردریم»، گویی به راستی وصف احمد رومی است که چون بنشسته‌ای بر آستان، در حلقهٔ مولویّه هست و نیست. نام او در آثار شرح‌حال‌نویسان مولانا نیامده است امّا او خود را، شاید به طریقی روحانی، به مولانا نسبت می‌دهد و هر بار از خداوندگار و «مولانای ما» می‌گوید. شرح احوال او چندان روشن نیست منتهی از اسم و القابش برمی‌آید که او هم از آسیای صغیر بوده است و بعید نیست که دست کم سلطان ولد یا بازماندگان مولانا را دیده باشد. این را می‌دانیم که حدود پنجاه سال پس از وفات مولانا در هند بوده است و کتاب «دقایق الحقایق» خود را به سال ۷۲۰ هجری در همانجا نوشته است. در همین کتاب است که در آغاز و پایان هر فصل ابیاتی از مثنوی یا دیوان شمس آورده است:
هر چه یاد آمد ز قرآن و خبر / وز مقالت‌های شیخ راهبر
شاه مولانا جلال الحقّ و دین / خازن اسرار ربّ العالمین
نظم کردم تا بود سهل ای کرام / از حقایق‌ها به درک خاص و عام...

از جمله در مقدّمه همان فصل اوّل: «یعنی تقوی از مال حلال موجود خود در گذشتن است و در آتش ریاضت سوختن، و این کار خواصّ و عاشقان دیدار است، چنان که خداوندگار مولانا می‌فرماید:
چو بسوخت جان عاشق ز حبیب سر برآرد / چه بسوخت اندر آتش که نگشت جان آتش؟»
و پایان هر فصل کتاب خود را هم، که بر وزن مثنوی سروده، به یک یا دو بیتی از آن ختم کرده است، با این گریز که به مثال:
همچنین فرمود مولانای ما / آفتاب عالم صدق و صفا
صاحب دل آینهٔ شش‌رو بود / حق در او از شش جهت ناظر بود...

و بر همین قیاس، با «همچنین فرمود مولانای ما» آغاز می‌کند و ادامه می‌دهد: «منبع تحقیق و تاج اولیا»، «درّ بی‌همتای دریای خدا»، «زبدهٔ تقدیر و شمع اولیا»، «خازن اسرارهای کبریا»، «گنج رحمن، پیشوای اتقیا»، «کاشف اسرارهای کبریا» و نظایر آن، و سپس بیتی از مثنوی.

کتاب دیگر او که باز در آن به گِرد مولانا می‌گردد «امّ الکتاب» است منتهی در این حدّ جهت یافتن ردّپای آثار مولانا و همچنین یادِ آن از حلقه رمیدهٔ به هند گریخته کافی‌ست که آدمی را هم به یاد بیت مثنوی می‌اندازد: «خواب دیده پیل تو هندوستان؟ که رمیده‌ستی ز حلقهٔ دوستان‌؟»
.