دو سه روز پیش بود که آدل هنل، بازیگر سابق سینمای فرانسه، که بازیگری را کنار گذاشت و کنش‌گری را برگزید، در برنامه‌ای تلویزیونی مشهوری به نام «کتابخانه بزرگ» آمده بود تا در باره کتاب جدیدش صحبت کند. آخر جلسه، نویسنده جای مجری می‌نشیند و چند دقیقه «گفتار آزاد» دارد. او روشن و صریح در باب نسل‌کشی اسرائیل در غزّه صحبت کرد و سکوت فرانسه، و موازی‌سازی کرد با تجاوزهای جنسی و سکوت در باب آن... از واکنش‌ها می‌گویم امّا پیشتر سابقه‌ای بیاورم.

در بین فیلم‌های سال ۲۰۲۰ سزار فرانسه، فیلم «من متّهم می‌کنم» رومن پولانسکی بود که به نظرم فیلم خوبی بود گرچه درخشان نبود. فیلم در خصوص قضیهٔ آلفرد دریفوس است، که علاقمندان تاریخ و ادب فرانسه، حتما به آن برخورده‌اند، از جمله در کتاب‌های پرخواننده روزگار نوجوانیِ ما، همچون «جان شیفته» از رومن رولان، و از تاثیر مهم آن در تاریخ ادب و فرهنگ فرانسه آگاهند. دریفوس افسر نظامی یهودی فرانسه بود که در اواخر قرن نوزدهم به خیانت و تحویل اسناد نظامی به آلمان متّهم شد، از همه درجات خلع شد و چند سالی زندانی شد. دلایل اتهام و محاکمه او امّا به کل بی‌اساس بود و منبعث از احساسات ضدیهودی جامعه آن روز، و تبدیل شد به یک رسوایی بزرگ در نظام قضایی و نظامی فرانسه. عنوان «من متّهم می‌کنم» هم برگرفته از نامهٔ بلند سرگشادهٔ امیل زولاست به رییس جمهور وقت که من سعی کردم کامل بخوانم ولی بیش از آن «تاریخ‌مند» است، با ارجاعات مکرّر به افراد و وقایع مذکور پرونده که امروزه، جدای وجه ادبی و روشنفکری آن، جالب باشد. به هر حال با فشار همین روشنفکران، بعد چند سال، از دریفوس اعاده حیثیت شد، به ارتش بازگشت و چند سال بعد هم باز برای فرانسه جنگید.

امّا رومن پولانسکی که ریشه یهودی دارد، گویا در ساختن این فیلم نظر به زندگی خود داشته و محاکمات یا قضاوت‌هایی که او آن‌ها را ناعادلانه دانسته و از آن گریخته است. اتهامات تجاوز و رابطه جنسی با چند دختر بازیگر نوجوان که دست کم پرونده یکی از آن‌ها در آمریکا باز است و از این رو پولانسکی به آمریکا سفری ندارد و فرانسه هم به درخواست استرداد او تن نداده است. در خود فرانسه هم، پولانسکی از ترس واکنش حضار، در خیلی از جشنواره‌ها حاضر نمی‌شود. در آن جشنواره سزار امّا جایزه بهترین کارگردانی را بابت همین فیلم به او دادند که با واکنش آدل هنل - که خود تجربه آزار جنسی در سینما داشته - روبرو شد که به محض نام بردن از او به عنوان برنده، برخاست و «شرم بر شما»گویان از جلسه بیرون رفت و عیش برگزارکنندگان را منغص کرد.

فیلم هم فروش چندانی نکرد، شاید متاثر از نام کارگردان، یا فضای غالب پرتنش روز و داستان یکنواخت فیلم. چندی بعد مقالهٔ بحث‌انگیز تندی از ویرژینی دپانت، یکی از نویسندگان معاصر فرانسه، منتشر شد، با ادبیات بسیار گزنده و این عنوان غیر معمول که «از این پس، ما بلند می‌شویم و بیرون می‌زنیم»، در اشاره و حمایت از خروج آدل هنل از سالن جشنواره، و در آن نه تنها پولانسکی، که همه «اصحاب قدرت» را به زیر شلاق نقد خود برد. خود این مقاله هم واکنش‌های متفاوتی گرفت، گویی یادآور همان «من متّهم می‌کنم» امیل زولا بود، صد و بیست سال بعد.

نوشته را خطاب به روسا، قدرتمندان و ارباب زر و زور آغاز می‌کند که «بگذارید به شما اطمینان بدهم که همچنان دردناک است، با این که می‌دانستیم، شما را شناخته‌ایم، ده بار دیده‌ایم و آزموده‌ایم.. امّا همچنان دردناک است... بله، این انتخابی موحش و موهن بود اما عجیب نبود، مایه شگفتی نبود. اصلا قصد شما همین است، اعمال و اظهار قدرت. نه این که شما استعداد و هنر کارگردان را، به رغم خوی تجاوزگری او، قدر می‌نهید. نه، او را دوست دارید چون متجاوز است، چون اعمال قدرت می‌کند، چون از شما و شبیه شماست. بحث زن و مرد نیست، بلکه غالب و مغلوب است. بیهوده نیست که از پولانسکی حمایت می‌کنید، بودجه‌ٔ بیست و پنج میلیون یورویی به او می‌دهید تا فیلمی از یک قضاوت ناعادلانه بسازد، یک شبیه‌سازی تاریخی بی‌معنی کند، و بعد هم برای او مراسم تاجگذاری برگزار می‌کنید. باشد، شما که به این اعمال قدرت و زور و استثمار و تجاوز ادامه خواهید داد امّا بدانید که از این پس، ما در این نمایش و جشن دسته‌جمعی شما نخواهیم ماند و برای آن کف نخواهیم زد، نه، ما پا می‌شویم و بیرون می‌زنیم».

به آدل هنل بازگردم. پس از سخنان آزاد او در باب غزّه، که چند جمله هم بیشتر نبود، در بازپخش برنامه این قسمت را بیرون آوردند و بعد هم کلّ آن جلسه را از سوابق برنامه حذف کردند. چنین است، حتّی در فرانسه، وقتی پای اسرائیل در میان باشد... منتهی امثال آدل هم کنار نمی‌نشینند، «پا می‌شوند و بیرون می‌زنند»، بازی و تماشاگری در سکوت را کنار گذاشته‌اند تا در میدان باشند، این سر میدان و آن پایان اوست...
.