از نامه‌های ایرانی مونتسکیو...

«چطور می‌شود ایرانی بود؟»
این هم پرسش سی‌صد ساله جناب مونتسکیو و شاید هم دو هزار و سی‌صد ساله ما ایرانیان!

امّا پس‌زمینه این پرسش در باب (به ظاهر) هویّت ایران و ایرانی چیست؟

«نامه‌های ایرانی» از قول دو مسافر ایرانی است که به فرانسه آمده‌اند و مشاهدات خود را برای دوستان خود، ازبک، ایبن و دیگران، که چندان نام‌های ایرانی هم ندارند، می‌نویسند:
«به پاریس می‌رویم. کانون امپراطوری‌های اروپایی. مسافران همیشه شهرهای بزرگ را دوست دارند که گویی وطن مشترک غریبه‌هاست. بدرود، بدانید که مهرتان همیشه در دل من است.»
...
«به پاریس رسیده‌ایم. این رقیب شکوهمند شهرِ آفتاب (اصفهان)».

نامه‌ها به زبان طنز ملایمی‌ست و محملی برای مونتسکیو که از قول این ناظران ایرانی به نقد جامعه فرانسه بپردازد.

آن عبارت هم در نامه ریکا به ایبن در اسمیرن (ازمیر) در تاریخ «ششم «شوال» ۱۷۱۲» آمده است. این‌گونه آغاز می‌کند که پاریسی‌ها آدم‌های عجیبی هستند و کنجکاویشان نهایت ندارد. من با لباس‌های ایرانی در پاریس می‌گشتم و خسته شدم از بس که همچون مَهِ نو «انگشت‌نمای خلق بودم». زن و مرد و پیر و جوان دورم حلقه می‌زدند و من که همیشه آرامش‌طلب بوده‌ام و قصد شهرآشوبی نداشتم خسته شدم و لباس معمول اروپایی پوشیدم. ناگهان دیدم که دیگر هیچ کس به من نظر نینداخت تا بار دیگر که یکی در جمع مرا معرّفی کرد و گفت ایشان ایرانی هستند. آنگاه شنیدم که با تعجّب می‌گویند: «عجب عجب، این آقا ایرانی هستند؟ چه امر شگفت‌انگیزی، چطور می‌شود ایرانی بود؟»

«چگونه می‌توان (یا مگر می‌توان) ایرانی بود؟» آنجا و در سیاق متن معنی خاصی دارد و مشخصاً به ایران و ایرانی بازنمی‌گردد. می‌پرسد که مگر می‌توان کم و بیش مثل ما بود ولی فرانسوی نبود؟ پرسش یا تعجّب آن کسی‌ست که پاریس برایش مرکز عالم نیست، بلکه همه عالم است. تو جهان را قدرِ دیده دیده‌ای...

این را هم بیفزایم که یک نامه پیش از این، مونتسکیو ضرورت دیده که در پانویسی توضیح دهد که «ایرانیان از همه مسلمانان آسان‌گیرتر هستند.». چرا؟ چون می‌خواهد همچنان از زبان آنان نقدی بیاورد که مناسب باشد. آنجا، باز همین جناب ریکای ایرانی، از منظر خود در خصوص پاپ و اسقف و آداب دینی مسیحیان می‌نویسد و به جمله جالبی ختم می‌کند که «شرع مقدّس که فرشتگان آن را به زمین آوردند، با حقیقتش حفظ می‌شود و نیازی به این اعمال خشونت‌بار نیست». آشناست؟

ویدیوی کوتاهی، در کانال یوتیوب کاریز، در خصوص این کتاب مشهور مونتسکیو گذاشتم با توضیحات بیشتر.

و آن مصراع فارسی در کتاب؟ در ویدیو از آن گفته‌ام...
.