مائده از آسمان در می‌رسید...

در سوره مائده، آیه ۱۱۲ می‌خوانیم که «حواریون گفتند ای عیسی بن مریم، آیا پروردگارت می‏تواند برای ما مایده‌‏ای از آسمان نازل کند؟» و پس از پرسش و پاسخی، عیسی می‌گوید: «اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ...»

مائده فقط همین یک بار، به واقع دو بار امّا در دو عبارت یکسان، آمده و شاهد دیگری ندارد. مترجمان فارسی گاه همان «مائده» می‌آورند و گاه «خوان» و مترجمان فرنگی آن را به معنی میز غذا، معادل سفره غذا.

در آیه پیشین، نکته قابل توجه، وحی مستقیم به خود حواریون است: «وَ إِذْ أَوْحَيْتُ إِلَی الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَ بِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا...». کلمهٔ حواریون، کلمه‌ای حبشی است و همینطور واژه مائده. آرتور جفری در خصوص برخی ریشه‌های محتمل آن، حتی میز فارسی، بحث کرده و نظر بر همان لغت حبشی است.

مانفرد کراپ، که در خصوص کلمات گعزی (حبشی) قرآن بسیار کار کرده، می‌افزاید که کلمه، در زبان‌های سامی، جز در عربی و حبشی دیده نشده است و صورت دیگری هم از آن مضبوط نیست. شواهد آن هم بیشتر در ترجمه گعزی ترجمه انجیل است. منتهی او پیشتر می‌رود و می‌گوید که آن کلمه در زبان حبشی هم «دخیل» بوده است و صورت کهن‌تری از آن را در یونانی و لاتین نشان داده که گویا اثری از آن در زبان ایتالیایی باقی مانده و خطّ سیر آن را نشان می‌دهد، از یونانی به لاتین و از آنجا به حبشی و در نهایت قرآن.

امّا مائده مذکور در قرآن نظر به کدام معجزه دارد؟ آمدن خوان و نانی از آسمان، در بین معجزات عیسی ذکر نشده است. آنچه مشهور است (یوحنا، باب ششم) تکثیر یا چند برابر شدن نان و ماهی است.

بلاشر در پانویس ترجمه خود به معجزه‌ای که بر پطرس رخ داده اشاره می‌کند: «پطرس نزدیک ساعت ششم بهر دعا به بام برآمد، گرسنه شد و خواست چیزی بخورد. باری، در همان زمان که برای او طعام مهیا می‌کردند، حالِ جذب بدو دست داد. دید آسمان گشوده گشت و چیزی مانند سفره‌ای عظیم که چهار گوشهٔ آن گره خورده بود، از آن به سوی زمین فرود آمد...» (اعمال رسولان، ۱۰، ترجمه پیروز سیار). بسیار نزدیک است و مرتبط است با حواریون منتهی این البته معجزه مسیح نیست.
مانفرد کراپ به نیایشی در زبان گعزی یا حبشی ارجاع می‌دهد که در آن هم کلمهٔ مائده آمده است و در آنجا نوری‌ست که بر میز غذا نازل می‌شود.

گابریل سعید رینولدز مثالی آورده است از ترجمهٔ مزامیر به زبان گعزی، مزمور ۷۸، آیه ۱۷: «لیک دگر بار بر او گناه کردند، و بر خدای متعال در بیابان گستاخی ورزیدند، در دل خود خدای را آزمودند و هنگام گرسنگی خویش طعام خواستند. باری، علیه خدا سخن گفتند. گفتند آیا خدا قادر است در صحرا خوان بگسترد؟» و این که در ترجمهٔ گعزی، به جای خوان «مائده» آمده است.

هم او در اشاره به معجزه چند برابر شدن نان و ماهی می‌گوید که همان حکایت مذکور در یوحنا هم به واقع تکرار یا بازسازی آمدن نان از آسمان است، بر بنی اسراییل: «یهوه موسی را گفت، بهر شما نان از آسمان خواهم بارید» (سفر خروج، ۱۶). منتهی این حکایت در قرآن در عداد معجزات مسیح آمده است و حجّت و بیّنه پیامبری او، پس باید همانجا به دنبال آن بگردیم و نه آنچه بر پطرس رخ داده است. در همان حکایت یوحنا می‌خوانیم که پس از فزونی یافتن نان‌ها «مردمان چون آیتی را که نمایاند بدیدند، گفتند به راستی او پیامبری است که باید به جهان آید» (باب ششم، ۱۴) و این همان بافتار کلّی کلام قرآن است گرچه تقاضای آن از سوی حواریون و شکل و صورت ظهور آن، تفاوتی نشان می‌دهد که حاصل تغییر و تحول روایات است از گذر از یک نظام فکری و زبانی به دیگری و تبیین آن نیازمند مطالعات و قراین بیشتر است.

سفری کوتاه امّا ناتمام بود، در پی مائده، با جفری و بلاشر و مانفرد کراپ و رینولدز، از عهد عتیق تا انجیل و ترجمه‌های حبشی آنها تا قرآن و در نهایت از موسی تا عیسی که از قضا در ابیات مثنوی منعکس است:
مائده از آسمان در می‌رسید / بی شِری و بیع و بی‌گفت و شنید
درمیان قوم موسی چند کَس / بی‌ادب گفتند کو سیر و عدس؟
منقطع شد خوان و نان از آسمان / ماند رنجِ زرع و بیل و داس‌مان
باز عیسی چون شفاعت کرد، حق / خوان فرستاد و غنیمت بَر طبق
باز...
.