این بهشت اجباری...

سابقه بردن آدمیان به بهشت، به الزام و اجبار، در هر دین حکومتی هست، بیشتر و کمتر. در اسلام که راه دوری نباید رفت، از همان ابتدا در عموم منابع اصلی و هم تاریخ منقول از صدر اسلام که با غزوات و فتوحات آمیخته است. این البته منافی خواست و باور شخصی مومنان نیست، منتهی ما اینجا نظر به آن نوع روایاتی داریم که در آن آدمیان با غل و زنجیر به بهشت برده می‌شوند: «قومٍ، یُجَرّْونَ إلی الجنَّة، بالسّلاسِلِ و الاغلالِ‌».

امّا مسیحیت آغازین چطور؟ آنجا که شکل‌گیری اوّلیه‌اش و مطابق تاریخ و سنّت منقول، پیرو برخی تعابیر نواندیشانه دینی، چندان با «اقتدارگرایی» همراه نبوده و سخت بتوان عیسی را «عارف مسلّح» خواند. به واقع آنجا هم به محض همراهی «دین و قدرت»، مرجع دینی یا روحانیت به نقش تعریف‌شده خود عمل کرده تا در دفاع از مذهب مسلّط، روایت‌های خود را بیابد یا بسازد، گاه با تفاسیر غریب.

انجیل لوقا، تمثیلی از عیسی آورده در باب فردی که ضیافت بزرگی ترتیب می‌دهد، منتهی مدعوین هر کدام بهانه‌ای می‌آورند و به میهمانی نمی‌آیند. پس صاحب‌‌خانه از خدمتکار خود می‌خواهد که برود و فقیران و نیازمندان را دعوت کند. چون هنوز خانه پر نشده، این بار می‌گوید که برو و مردمان «ابن السبیل» را به «اصرار» یا «الزام» به میهمانی آور!

معنای تمثیل روشن است، دعوت ابتدا جهت مخاطبان خاصّی است، منتهی چون «معرفت نیست در آن قوم»، او سببی می‌یابد تا «بَرَد گوهرِ خود را به خریدارِ دگر». اگر سخن مسیح در یهودیان درنمی‌گیرد، دعوت را تعمیم می‌دهد به دیگران.

این تمثیل، که فقط در یک انجیل هم آمده، تا مدّت‌ها اهمّیتی فرعی داشت تا وقتی که «آگوستین متاخر» در مقابله با بدعتی که پیش آمده بود، می‌گوید گرچه من هم پیشتر بر این بودم که «لا اکراه فی الدین»، منتهی اینک می‌‌اندیشم که مشکل در الزام نیست، بلکه آن چیزی است که آدمی بدان ملزم شود. اگر الزام به دین و آیین و مذهبِ حق است، اشکالی ندارد بلکه موجب سلامت و سعادت فرد است و ضامن ثبات و صلح جامعه... و در این خصوص چه شاهدی از انجیل می‌آورد؟ همان کلمه‌ای که در تمثیل آمده و می‌گوید که مردمان در راه را به اصرار، ابرام، الزام، اجبار... تا چطور ترجمه و معنی کنیم، «به خانه بیاور تا خانه‌ام پر شود»، «وَأَلْزِمْهُمْ بِالدُّخُولِ حَتَّى يَمْتَلِئَ بَيْتِي...»

معادل عبارت «الزام به ورود»، «کُمپِلِ اینترارِ»*، در ترجمه مرجع لاتین وولگات سن ژروم، مستمسک و مستند ورود اجباری به بهشت و تحمیل مذهب غالب بوده، برای قرون، تا بعد که ذهن و زمان عوض شود و به تبع آن تفاسیر...

پ.ن.
compelle intrare*
در اصل متن یونانی ἀνάγκασον (anagkason) فعل امر دوم شخص از مصدر ἀναγκάζω به همین معنی الزام کردن.

تصویر از ترجمه پیروز سیّار عزیز است.
.