زین عسی تا آن عصی فرقی‌ست ژرف...

در قرآن (بقره، ۹۳) می‌خوانیم که یهودیان چون حُکم تورات آمد، گفتند: «سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا».

در تورات، سفر تثنیه (ب ۵، آ ۲۷)، پس از نزول دستورات «ده فرمان»، آمده که موسی واسطه می‌شود تا قوم بگویند «شَمَعنو و عَسینو»، וְשָׁמַעְנוּ וְעָשִֽׂינוּ یعنی «شنیدیم و عمل خواهیم کرد».

فعل عسی עָשָׂה از پرتکرارترین فعل‌های تورات است به معنی «کردن، انجام دادن»، معادل فعل یا عمل عربی. در ترجمه تحت اللفظی عبری- عربی هم می‌خوانیم که «فنسمع و نعمل». «عسی» در عبری و آرامی همچنین به معنی ساختن یا خلق است. در همان آیات ابتدایی تورات، آمده که ابتدا خداوند آفرید (برا الوهیم) آسمان و زمین را و گفت که روشنایی بشود... تا آیه هفتم که باز برای خلق «سقف» آسمان همین فعل را می‌آورد «و یعس الوهیم ات هـ رقیع» و خداوند سقف را ساخت. از این رو خلقت را به عبری مَعْسَ מעשה گویند.

دقّت می‌کنید که در متن تورات، اگر معادل عربی بیاوریم، با وساطت موسی قوم گفتند «سمعنا و عسینا» و در قرآن آمده که (به واقع) گفتند «سمعنا و عصینا». تفاوتی بین دو حرف (و صدای) سین و صاد امّا... زین «عسی» تا آن «عصی» فرقی‌ست ژرف.

همین لفظ و معنی جای دیگر، سوره نساء، آیه چهل و هشتم: مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ «سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا»... جز این که آنجا اشاره‌ای به تحریف کلام و چرخش زبان هم هست: لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ...

بعد از این باریک می‌گردد سخن... که براستی فاصله بین نقل تورات و قرآن به چه معنی است و این امری چندلایه است که برخی ابعاد آن حتی در تاریخ و فضای مناظرات و نقدها و جدل‌ها چند قرن پنهان است. ابتدا به یک بازی لفظی بین عسی و عصی می‌ماند و بیش از این است. سابقه‌ای دارد، همچون نقدهای درون یهودیت، در تناقض گفتار و عمل، که در کلام اشعیا ظاهر می‌شود. در مسیحیت قوّت می‌گیرد تا بعد که به قرآن برسد. باز نسبت این معنی با «یحرّفون الکلام» چیست، در خوانش متن، تورات یا قرآن، و تفسیر آن یا حتی لحن و نوع بیان عبارت چنان که در جدل‌ها و منازعات و مناظرات مرسوم است: مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ.

مثال دیگری که آشنایی با زیرمتن‌های عهدینی قرآن و بلکه سابقه مباحث آن تا چه حدّ اهمیت دارد. امر و شرطی که بسیار لازم است گرچه هرگز کافی نیست.

پ.ن.
در باب نزول تورات و اخذ میثاق و رفع طور، رک به: «از رقص طور... تورات تا قرآن»