از عشق و محبّت، فیلیو و اگاپو...

در آخرین فصل انجیل یوحنا، گفتگوی کوتاه امّا مهمّی بین عیسی و پطرس (شمعون) آمده که از قضا نکته ظریفی از آن در عموم ترجمه‌ها، از فارسی و عربی و همچنین زبان‌های لاتین، گم می‌شود.

متن دو زبانه یونانی-عربی با ترجمه تحت اللفظی را آورده‌ام.

ابتدا مسیح از پطرس می‌پرسد که «آیا مرا بیش از اینان دوست داری؟» مرجع ضمیر «اینان» قطعی نیست، شاگردان دیگر، یا شاید هم بیش از این دنیا و تعلّقات آن؟ و پطرس می‌گوید «آری تو را دوست دارم».

اینجا عیسی از فعل اگاپو ἀγαπάω (agapao) استفاده کرده که نوعی محبّت مرتفع است، عمیق و بی‌قید و شرط.
پطرس امّا در پاسخ فیلئو φιλέω (phileo) آورده است. نوعی عشق دوستانه، احساسی و انسانی.

باز عیسی تکرار می‌کند که پطرس، مرا دوست داری (آگاپو)؟ و پاسخ او که «بله تو را دوست دارم» با همان کلمه پیشتر (فیلئو).

بار سوم، عیسی می‌پرسد که «پطرس، مرا دوست داری؟» و این بار فیلئو می‌آورد. آیا خود را هم‌سطح و هم‌زبان پطرس کرده است؟ یا این بار پاسخ او را تبدیل به پرسش کرده؟ همچون «(براستی؟) مرا با محبّتی از نوع فیلئو دوست داری؟» و پطرس، شاید بی‌توجه به این نکته، ناراحت از تکرار پرسش که گویی القای ناباوری می‌کند، می‌گوید «تو خود می‌دانی که تو را دوست می‌دارم» (فیلئو)

گویا عیسی به پطرس فرصتی می‌دهد تا محبّت و پیمان خود را تایید کند. ترجیح می‌دهد تا بشنود، «یارا اغاپوسی»، امّا از او بیشتر «فیلئو» می‌شنود تا «اگاپو». پس خود با او همزبان و همراه می‌شود. پس از این گفتگوست که می‌گوید «به دنبالم بیا».

واضح است که این گفتارها را نباید از جنس گزارش واقع دانست و حتی به فرض که اصلی داشته، بین عیسی (یهوشوع) و پطرس (شمعون) احتمالا به آرامی بوده، امّا به هر شکل انعکاس این معنی در انجیل یوحنا به لفظ یونانی، که تقریبا در هیچ ترجمه رایج دیگر منعکس نمی‌شود، بسیار جالب است.

این گفتار و تکرار، یادآور برخی ابیات مولاناست و آن «حبّ مشتهی» که می‌خواهد از «حال» به «مقال» آید و گفته و بازگفته شود:
ای حسام الدّین ضیای ذوالجلال / چون که می‌بینی، چه می‌جویی مقال‌؟
این مگر باشد ز حُبِّ مُشتَهَی / اِسقِنِی خَمراً وَ قُل لِی انَّها
بر دهان توست این دم جامِ او / گوش می‌گوید که قسمِ گوش کو...

«آگاپو» در اشعار یونانی مولانا آمده است. آنجا که خود او مکرّر به یارش می‌گوید اغاپوسی:
بتاب ای ماه بر یارم بگو یارا اغا پوسی...
اگاپو (دوست دارم) سی (تو را) Αγαπώ σε
،
پ.ن. در باب آغاپوسی و اشعار یونانی مولانا، رک به دو یادداشت:
آغاپوسی
و
رومیکا و سرکینکا...
.