از ترتیب سور

در این که تنظیم و ترتیب سور قرآنی در مصحف بر اساس معیار کلّی بلندی و طول سوره‌ها بوده است، به ظاهر چندان تردیدی نیست. پرسش بیشتر آنجاست که علّت گزینش این معیار، به جای ترتیب زمانی یا موضوعی، چه بوده است. یک دیدگاه آن است که این سنّتی بوده بین کاتبان متون و رسالات دینی و در این خصوص رسالات پولس رسول در انجیل نمونه و شاهد خوبی‌ست.

در این نمودار، طول سیزده رساله پولس را مطابق ترتیب آن‌ها در انجیل آورده‌ام و در کنار آن و برای مقایسه چند سوره ابتدایی قرآن. طول این نامه‌ها را بر اساس تعداد کلمات ترجمه عربی فان دایک محاسبه کرده‌ام و جالب آن که بلندی ‌آن‌ها نزدیک است به سور ابتدایی قرآن.

واضح است که در این ترتیب صرفا طول متن مد نظر نبوده و برخی رساله‌ها با هم نسبت و پیوستگی دارند و در کنار هم می‌آیند منتهی به هر شکل الگوی ترتیب از بلند به کوتاه، جز چند استثنا، در هر دو دیده می‌شود و از این رو بعید نیست که این سابقه و سنّت نزد جامعان و کاتبان اوّلیه مصحف، که با متون دیگر مثل تورات و انجیل هم آشنایی داشته‌اند، در نوع شکل‌دهی ترتیب سور قرآنی موثر بوده باشد. (۱)

این روند ترتیب بلند به کوتاه را در عموم متون و مکتوبات بعدی هم می‌بینیم.

پ.ن. (۱)
در خصوص زید بن ثابت در منابع کهن حدیث مانند جامع ترمذی و سنن ابی داود، این آشنایی با متون عبری و سریانی چنین منعکس شده که من به حکم رسول و برای ترجمه نامه‌های یهودیان زبان عبری (سریانی) آموختم:
«جامع ابوعیسی ترمذی: حَدَّثَنَا... زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلعم أَنْ أَتَعَلَّمَ لَهُ كَلِمَاتٍ مِنْ كِتَابِ يَهُودَ... تَعَلَّمْتُهُ... قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ»
و به صورت دیگری هم روایت شده که: «قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلعم أَنْ أَتَعَلَّمَ السُّرْيَانِيَّةَ...»
.