موسیقی، از تناسب تا یادگار و خاطره...

به واقع خیلی رایج است که در باب موسیقی، چنان که در همین جا و قول استاد نامداریان، به این ابیات مولانا توجه دهند:
پس حکیمان گفته‌اند این لحن‌ها / از دوار چرخ بگرفتیم ما
بانگ گردش‌های چرخ است این که خَلق / می‌سرایندش به طنبور و به حلق

منتهی نکته‌ای بیفزاییم... و آن این که اینجا مولانا دارد سخن حکیمان و فیلسوفان را نقل می‌کند که موسیقی برگرفته از الحان کیهانی است، تناسبی برگرفته از گردش سیارات و افلاک، یا نفس کلّی، امّا درست پس از آن، در نقد یا تصحیح آن، نظر دیگری می‌آورد و می‌گوید:
مومنان گویند کآثار بهشت / نغز گردانید هر آواز زشت
ما همه اجزای آدم بوده‌ایم / در بهشت آن لحن‌ها بشنوده‌ایم‌
گر چه بر ما ریخت آب و گل شَکی / یادمان آمد از آنها چیزکی‌...

در مقابل آن نظر فیلسوفان، مؤمنان می‌گویند که نه این از دوار چرخ نیست، بلکه آثار بهشت است، یادگاری از آن است و از آنجا که ما همه اجزای آدم بوده‌ایم و حاضر در بهشت، آن نغمات و لحن‌ها را آنجا شنیده‌ایم. موسیقی نزد مولانا، نشان، خاطره، خیال یا اثری از صدا و خطاب خداست. این نوای موسیقی که به دل می‌نشیند، صرفا ناشی از تلائم یا هماهنگی با نفس کلّی و موسیقی افلاک نیست، بلکه خوشی آن برخاسته از زنده شدن خاطره وصال است، عکس و یادگار آن چه آدمی پیشتر تجربه کرده است، و گرچه بسیار از یاد برده، ولی خاطره کمرنگی از آن در آدمی باقی‌ست:
گرچه بر ما ریخت آب و گل شَکی، یادمان آید از آنها چیزکی
و از این روست که می‌افزاید:
پس غذای عاشقان آمد سماع / که در او باشد خیالِ اجتماع‌

خیال اجتماع، خیال و خاطره جمع شدن و وصال است، یادگار «بزم الست» چنان که فریدون احمد سپهسالار، از اصحاب مولانا، آورده است: «آواز غُنّه عاشقان را از آن خوش می‌آید که در بزم الست در میان آوازهای خوش روحانی انس گرفته‌اند و با سماع نزهت آن پروریده، امروز که در عالم نفْس و کدورتِ وجود گرفتارند و از آن عالم روحانی دور مانده، چون شمّه‌ای از آن آوازهای خوش و لطیف در گوش هوش می‌رسد از غایت شوق دل محزون در اضطراب و جوش می‌آید و تن را به متابعت در حرکت می‌آورد».

حاصل این که مولانا تکیه را بیش از تناسبات الحان موسیقی، بر عنصر خاطره می‌گذارد، موسیقی شاهد و گواهی و یادگار و نشانی است از انس و مصاحبت و هم‌نشینی قدیم، «این لطافتها نشان شاهدی‌ست» و «این همه جوها ز دریایی‌ست ژرف»، و به این معنی اگر از او بپرسند که این نوازندگان و هنرمندان «از کجا آورده‌اند آن حُلّه‌ها؟» پاسخ می‌دهد «مِن کریمٍ مِن رحیمٍ کُلَّها»...