دیداسکالیا و آیت حجاب

در حدود سال‌های ۲۳۰ میلادی، یک عالم مسیحی در شمال سوریه کتابی به یونانی نوشته است، در اخلاق مسیحیت، که بعدها به نام آموزه‌های حواریون Didascalia apostolorum مشهور شده است. یعنی - چنان که در عنوان ترجمه‌های قدیم هم می‌بینیم - اندک اندک این باور ریشه دوانده که کتاب شامل احادیث یا تعالیم مستقیم حواریون و شاگردان مسیح است که به سال پنجاه میلادی جمع شده و چنین نیست گرچه به واقع بسیاری از پاره‌های آن از رسالات و احکام پولس گرفته شده است. متن این رساله در پایان قرن چهارم میلادی بازبینی شده و در مجموعه مکتوبات رسمی کلیسای شرق جای گرفته است. اصل متن یونانی اینک از دست رفته امّا ترجمهٔ لاتینی و سریانی آن از زمان‌های خیلی دور رایج بوده چنان که هم اینک دست‌نوشته سریانی کهنی از آن به تاریخ ۶۸۳ میلادی، معادل شصت هجری، باقی‌ست. چنان که آمد متن در سوریه عهد پساباستان رایج بوده و از آنجا هم احتمالا نزد مسیحیان شبه جزیره در عهد شکل‌گیری قرآن و اسلام. مجملش گفتیم...

بخش سوم کتاب مربوط است به «اصول اخلاقی زنان مسیحی و این که زن باید تنها رضایت همسر خویش را پیش چشم داشته باشد». سخن با نوعی «الرّجال قوّامون علی النساء» آغاز می‌شود که در اصل هم سخن پولس رسول است در انجیل، رساله به کرنتیان: «باشد که زنان مطیع مردان باشند، چرا که مرد پیشوای زن است و پیشوای مرد دین‌دار مسیح است و پیشوای مسیح خداوند...»

بیفزایم که یک ترجمه قدیمی عربی هم از دیداسکالیا موجود است: «الدسقولیة او تعالیم الرسل: یجب علی النساء ان یخضعن لازواجهن...»

همین بخش قطعه‌ای دارد که به شکل قابل توجّهی، در ترکیب و معنی، با آیه سی و یکم سوره نور نزدیک است. عکس ترجمه انگلیسی آن را آوردم که خوانش آن ساده‌تر و متن پیوسته‌تر است. معادل‌های عربی از دسقولیه را ذیل آن می‌آورم. نقاط اشتراک و تقارب را می‌بینیم در همین قطعه کوتاه:

- از زنان می‌خواهد که در بازار خود را بپوشانند (وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنّ...)
(وإذا مشيتي في الطريق فغطي رأسك بردائك...)

- سرمه نکشند، آرایش نکنند و زیبایی خود را آشکار نکنند (وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ...)
و لا تزوقي وجهك الذي خلقه الله... ولايحتاج الى زينة.

- این که در بازار نگاه فروگیرند و چشم بر این و آن نداشته باشند (يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ...)
يكون مشيك ووجهك ينظر الى اسفل.

- و این که زیبایی خود را فقط برای همسر خود حفظ کنند... (وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ...)
لاتتشبهن بهؤلاء النساء... اهتمي بزوجك لترضيه وحده.

- و آنچه در ترجمه دیده نمی‌شود آن است که برای کلمهٔ همسر، در متن سریانی هم، «بعل» آمده است، چنان که در قرآن.

ارتباط بینامتنی دیداسکالیا و قرآن البته چند بعدی است منتهی، دست کم در این نمونه که آمد، پژوهشگرانی همچون دیوید پاورز، ارتباطی دیده‌اند بین این کتاب - که منعکس کننده «محیط فقهی» اهل کتاب در آن عصر بوده - و آیت حجاب، از جنس همان اشتراک عقاید و رسوم و احکام مرتبط که بین قرآن و دیگر متون و ادبیات عهدینی دیده می‌شود.