از دوزخ دیگران، و جدا بودن از دیگران...

«دوزخ، دیگران هستند» (۱) سخن مشهوری از ژان پل سارتر است که در نمایشنامه او، «درهای بسته» (۲) آمده است: «این نگاه‌ها که مرا می‌بلعند.. جهنم همین است، من هرگز به آن نار و آتش سوزان باور نداشته‌ام... چه شوخی‌ای. نیازی به آتش نیست. جهنّم دیگران‌اند».

این سخن سارتر کم و بیش شکل مََثَل گرفته است منتهی بیشتر در خارج از زمینه خود. یعنی عموما به این معنی ساده، گرچه درست، فهمیده می‌شود که زندگی یا هم‌صحبتی با مصاحب ناهم‌جنس، دوزخ است، چنان که سعدی گفته:
یارا بهشتْ صُحبتِ یارانِ هَمدم است / دیدارِ یار نامتناسب جهنّم است
یا تهدید سلیمان به عذاب هدهد:
بکْشمش یا خود دهم او را عذاب / یک عذابِ سخت بیرون از حساب‌
هان کدام است آن عذاب ای مُعتمَد؟ / در قفس بودن به غیرِ جنس خود!

امّا این البته مقصود سارتر نبوده است. آن معنی مقصود را در کتاب «هستی و نیستی» (۳) آورده که می‌گوید هستی به واقع دو گونه است:
یک نوع هستی (۴) خاص اشیاء و امور ساخته یا برساخته است که «علت غایی» پیشینی دارند و معنی و مقصود آن‌ها بر هستی‌شان مقدم است. به وجود آمده‌اند تا نقش خود را ایفا کنند.
در مقابل آن، نوع دیگری از هستی است (۵) که خاص انسان است و (از منظر آتئیستی سارتر) هستی‌اش مقدّم بر معنی و مقصود و علّت فرضی غایی اوست. کسی پیشتر نقش آدمی را تعریف نکرده و او خود به واقع معنی و مقصود و جایگاه خود را در عالم تعریف می‌کند که بر خلاف آن نوع اول، این معنی هم به طور دایم در دگرگونی است.

منتهی اینجاست که مشکلی رخ می‌دهد و آن «نگاه دیگران» است. آدمی که از چهار محدودیت تولد، مرگ، کار (نقش اجتماعی) و دیگران چاره ندارد، در چشم دیگران، تبدیل به همان ابژه‌ای می‌شود که اینک قرار است نقش‌های خویش را بازی کند، نقش فرزند، همسر، مادر، پدر، کارمند، شهروند و غیره... اینک تعریف و قضاوت دیگران، هستی نوع دوم را به نوع اول می‌راند و او را در دوزخ چارچوب تعاریف خود گرفتار می‌کند، آزادی‌اش را می‌گیرد و او را در قالب تعریف‌شده یا خواسته «دیگران» اسیر می‌کند. دیگری به آزادی ذاتی فرد (و فرد به آزادی آن دیگران) خیانت می‌کند. به این شکل، انسان خویشتن را در نگاه دیگران باز می‌شناسد، و شناخت و انتظار دیگران، اهداف او را تعیین می‌کند و داوری دیگران هم از تحسین و تقبیح، احوال او را، از خوشی و ناخوشی و رضایت و نارضایتی رقم می‌زند. مجملش گفتیم.

پوستر امّا تغییر سخن سارتر است توسط آبه پیِر (۶)، کشیش کاتولیک که بنیان‌گذار نهادی غیرمذهبی در مبارزه با تبعیض و انحصارهای اجتماعی بود. دو کلمه افزوده است: «دوزخ، ‘جدا کردن خود‘ از دیگران است». تغییر تعریف دوزخ یا دست کم تعمیم آن به دوزخ ناشی از تنهایی‌ها، دوری از دیگران، خصوصا در روزگار ما...
...
1/ L’enfer c’est les autres, Jean Paul Sartre
2/ Huits clos
3/ L'Être et le Néant
4/ En soi
5/ Pour soi
6/ L’enfer c’est soi-même coupé des autres, Abbé Pierre