نگو بسم الله...

در خصوص نسخهٔ مشهور صنعا خوانده‌اید یا شنیده‌اید. این نسخه به اصطلاح فنی «پالیمسست»، دو لایه دارد، یعنی ابتدا نوشته شده و بعد از شاید چند دهه، پوست شسته شده و این بار متن «رسمی» قرآن را بر آن نوشته‌اند. این مجموعه البته کامل نیست، چند دهه پیش حدود چهل برگ یافته شد و بعدها چهل برگ دیگر هم. آن خطّ اولیه، که اثر کمرنگی از آن باقی‌ست و سخت خوانده می‌شود، تفاوت‌هایی با نسخه عثمانی رسمی دارد و به مثال ترتیب سوره‌ها در آن متفاوت است و بعد برخی کلمات و آیات گرچه تفاوت‌ها چندان شدید نیست. در خصوص تاریخ آن کتابت اوّلیه بحث است منتهی نظر کلّی بین چهل تا هفتاد هجری است. از قضا تاکنون جدّی‌ترین تحقیق در خصوص این نسخه و بازخوانی آن لایه زیرین را دو پژوهشگر ایرانی انجام داده‌اند، بهنام صادقی و محسن گودرزی که کار درخشانی است. مرتضی کریمی‌نیا هم آن مجموعه تحقیق و بازخوانی و نکات دیگر را با ترجمه فارسی در کتابی جمع آورده‌اند که بسیار ارزشمند است. اشاره کنیم که اینک تصحیح دیگری از آن نسخه تحت نظر تیم مشترکی از قرآن‌پژوهان و نسخه‌شناسان فرانسوی و آلمانی در حال انجام است و به قاعده با عکس و ابزارهای جدید.

به هر شکل، پیشتر در یادداشتی از کارل فریدریش پولمان، که شرح خوبی بر دو سوره انفال و توبه نوشته است، خوانده بودم که نسخهٔ زیرین صنعا هم فاقد بسمله آغازین سوره تند توبه است. بعد امّا دیدم که آنچه در نسخه آمده متفاوت و جالب‌تر است. به واقع کاتب، شاید از سر عادت، در پایان سوره پیشین، «بسم الله الرحمن الرحیم» را کامل آورده امّا بعد گویا متوجّه شده که اشتباه کرده و توضیحی افزوده که «لا تقل بسم الله!» بسم الله را نگویید یا نخوانید... شاید هم براستی در این قرآن، که صورت متفاوت دیگری از مصحف بوده مثل قرآن ابن مسعود یا ابی بن کعب، بسمله می‌آمده و خوانده نمی‌شده گرچه بعید است. عکس و تصویری آوردم و متن را هم افزودم که بهتر دیده شود.

در خصوص این که چرا سوره توبه بدون بسمله آغاز می‌شود تفاوت نظر است. برخی علّت آن را مضمون و محتوای «خشمین» سوره دانسته‌اند و سبقت غضب بر رحمت، برخی دیگر همین غیبت بسم الله را هم دلیل پیوستگی آن با سوره انفال دانسته‌اند، در کنار شواهد دیگری مانند طول کوتاه سوره انفال (در ترتیب سور) و اشتراک مضامین آن دو. منتهی آن چه ما در کودکی شنیده بودیم احتمالا از همه جالب‌تر است. این که شبی شیطان می‌آید و بسمله را از ابتدای سوره توبه می‌دزدد، بعد فرشتگان دنبال او می‌کنند، و او هم در این تعقیب و گریز، به ناچار آیهٔ بسم الله را رها می‌کند که در میان سوره نمل می‌افتد! همان بسم الله در نامه‌ٔ سلیمان که هدهد به منقار داشت:

مرحبا ای هدهد هادی شده / در حقیقت پیک هر وادی شده
ای به سرحدّ سبا سیر تو خوش / با سلیمان منطق الطیر تو خوش
آنکه بسم الله در منقار یافت / دور نبود گر بسی اسرار یافت...