از قاهره تا مغرب، از عاصم تا نافع

شادی حکمت ناصر، استادیار مطالعات عربی کلاسیک دانشگاه هاروارد، در کتاب و مقالات خود توضیح می‌دهد که مصحف قرآنی دست کم پنج مرحله «رسمی‌سازی» را پشت سر گذاشته است و البته، مثل هر فرایند «کانونیزاسیون» دیگر، همواره قدرتی سیاسی حامی و مجری این تغییر و تثبیت بوده است.

اولین، مطابق گزارش‌های سنّتی، در عهد خلافت عثمان است که متن قرآنی تنظیم و ترتیبِ مصحف نهایی شد. در این میان برخی قرآن‌ها و تنظیم‌های دیگر (ابن مسعود، ابی بن کعب...) کنار گذاشته شدند.
مرحله دوم، قرن چهارم، تثبیت قرائات هفت‌گانه است توسّط ابن مجاهد.
مرحله سوم، قرن پنجم و ششم، ابوعمرو الدانی و ابومحمّد الشاطبی بودند که دو روایت برای هر یک از قرائات پیشین تعیین کردند.
مرحله چهارم، قرن نهم، ابن الجزری سه قرائت دیگر هم بر آن قرائات پیشین افزود (که باز البته تحوّلات بعدی داشته است).
و مرحله پنجم، قرن چهاردهم هجری، چاپ قرآن الازهر با روایت حفص از عاصم بود که با رواج بسیار گسترده خود در دنیای اسلام، اساسا تصوّر عمومی مسلمانان را در خصوص وجود و تنوّع ضبط و رسم و قرائات قرآنی تغییر داد.

حال واضح است که این تحوّلات و تاثیر آن‌ها به این سرراستی نبوده است منتهی به هر شکل این تصویر کلّی مفید است و مقصود ما اینجا تاکید بر اهمّیت خاص چاپ قرآن الازهر است. همینجا بگوییم که روایت عاصم به واقع روایت غالب در دنیای اسلام نبوده است. به مثال، مطابق شواهد متعدد، مولانا قطعا از این روایت استفاده نمی‌کرده است. جدای روایت عاصم، گستردگی این چاپ، در «رسمی‌سازی» نوع نگارش متن قرآن هم بسیار موثر بوده است.

تا پیش از قرآن چاپ قاهره، از نسخ دست‌نویس‌ رایج که بگذریم، برخی چاپ‌های دیگر داریم در اروپا. از جمله قرآن هینکلمان که مهم است چون آیات را، پیرو سنّت چاپ کتاب مقدّس، شماره‌گذاری کرد و یادداشت جدایی می‌طلبد. سپس قرآنی که به کوشش گوستاو فلوگل ابتدا در سال ۱۸۳۴ در لایپزیگ و بعد با تغییراتی در سال ۱۸۴۱ منتشر شده بود و برای مدت بلندی نسخه اصلی مرجع در اروپا بود. این چاپ‌ها به واقع از هیچ روایت و قرائت خاصی پیروی نمی‌کردند و از این منظر سابقه روشنی نداشتند.

حدود نود سال پس از چاپ فلوگل بود که قرآن الازهر به تاریخ ۱۹۲۴ میلادی معادل ۱۳۴۲ هـ قمری و ۱۳۰۲ هـ شمسی در بولاق (قاهره) منتشر شد. در همین چاپ هم دو تفاوت ابتدایی با بیشتر قرآن‌های مرسوم امروزی می‌بینیم:

یکی آن که بر خلاف عموم چاپ‌های رایج امروزی، خصوصاً به خط عثمان طه، که در ۶۰۴ برگ منتشر می‌شوند و همواره آغاز و پایان هر برگ با ابتدا و انتهای آیات هماهنگ شده‌اند تا آیات در میان دو صفحه نیفتند، چنین ملاحظه‌ای در نسخه الازهر نبوده است. چاپ قاهره ۸۲۶ برگ دارد و گاه آیات بین دو صفحه افتاده‌اند.

نکته دیگر، که باز کمتر در چاپ‌های بعدی دنبال شده، تعیین ترتیب زمانی نزول سور است. سور‌ه‌ها در مصحف همان ترتیب معمول را دارند منتهی در عنوان هر سوره می‌خوانیم که به مثال «سورة الفاتحة، نزلت بعد المدّثر» و «سورة مریم، نزلت بعد فاطر» برای تمامی سور. این ترتیب زمانی به ابن عباس نسبت داده شده و تفصیلش در «عدد سور القرآن» ابن عبد الکافی آمده است.

امّا اگر چاپ قرآن الازهر، به روایت حفص از عاصم، نود سال پس از چاپ فلوگل منتشر شد، همچنان حدود نود سال پس از آن لازم بود تا قرائات دیگر قرآنی هم، که در برخی مناطق رایج‌تر از قرائت عاصم بوده‌اند، به صورت مستقل چاپ شوند. در این زمینه، تونس و مغرب که به صورت تاریخی و سنّتی علقه و پیوند خاصی به قرائت نافع دارند، پیش‌قدم بوده‌اند. در تونس روایت قالون از نافع و در کشور مغرب ورش از نافع به سال ۲۰۱۰ به صورت مستقل چاپ شده‌اند و تا حدودی نزد قرّاء جای روایت حفص از عاصم را گرفته‌اند.

در این میان، نسخه ورش از نافع در مغرب، با خطّ مغربی، از نوادگان خطّ کهن کوفی، خصوصا جالب است. بریده‌ای از تصویر دو برگ اوّل آن را اینجا آورده‌ام.

ابتدا اندکی طول می‌کشد تا چشم به تفاوت‌های آن با خطّ معمول عادت کند چرا که:
قاف مانند فاء نوشته می‌شود، با یک نقطه روی آن: «صراط المستفیم» یا «لیلة الفدر»
از آن سو نقطهٔ فاء به زیر آن می‌نشیند (به شکل ڢـ و ڢ) «هم المڢلحون».
این دو، و همچنین حرف نون، وقتی در پایان کلمه قرار بگیرند، گاه هیچ نقطه‌ای نمی‌گیرند. برای مثال آیه دوم سوره بقره: «مِمَّا رَزَفْنَاهُمْ يُنْڢِفُوں»
جدای خط، در همین نمونه هم اختلاف در قرائت (مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ) و نوع تقطیع آیات را می‌توان دید.
و در نهایت عنوان آن هم جالب است: «المصحف المحمدی الشریف»

تصاویر:
قرآن چاپ مغرب، به روایت ورش از نافع، ۲۰۱۰ میلادی، و تصویر دوم
قرآن چاپ قاهره به روایت حفص از عاصم (۱۳۴۲ هجری قمری)، ۱۹۲۴ میلادی
قرآن چاپ لایپزیگ، گوستاو فلوگل، ۱۸۴۱ میلادی، (ویراست و چاپ دوم)