‌
🎞نقد فُرم: واکاوی ریشه‌های ادبی/داستانی سیرهٔ نبوی در میراث غیر اسلامی

🟣 احسان روحی، پژوهشگر سیرهٔ نبوی، در مقدمهٔ ارائه‌اش در چهارمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس به نقش نقد فُرم در واکاوی ریشه‌های ادبی/داستانی سیرهٔ نبوی پرداخته و ما را با چیستی نقد فرم و کاربردهای آن در کشف بازپردازی‌های ادبی متأخر آشنا می‌کند.

نخستین منابع سیره با فاصله‌ای دست‌کم یک‌ونیم‌قرنی از زمان زندگی پیامبر تدوین شده‌اند؛ فاصله‌ای که مسأله انتقال شفاهی و حافظهٔ جمعی را به‌طور جدی مطرح کرده و بازسازی تاریخی را دشوار می‌سازد. اهمیت این تأخر زمانی هنگامی روشن‌تر می‌شود که سیره، در بستر منازعات سیاسی خوانده شود، زیرا این متون در دوره خلافت اموی و عباسی شکل گرفته و سیره‌نگاران اولیه در پیوند با دستگاه خلافت فعالیت می‌کرده‌اند. از این‌رو، سیره نه متنی بی‌طرف، بلکه روایتی سامان‌یافته در افق نیازها و حساسیت‌های معطوف به قدرت است.

در سطحی دیگر، نقد فُرم نشان می‌دهد که گزارش‌های سیره غالباً بازتاب خام وقایع تاریخی نیستند، بلکه بازپردازی‌هایی ادبی‌اند که از سنت‌های روایی پیشین، اعم از سنت‌های بومیِ عربی و غیرِ بومیِ مسیحی-یهودی، تغذیه می‌کنند. پژوهش‌های تطبیقی آشکار ساخته‌اند که برخی روایت‌های سیره از حیث ساختار داستانی با روایت‌های عهد عتیق و متون مسیحی باستان متأخر هم‌خوان‌اند؛ مانند ماجرای ازدواج پیامبر با زینب بنت‌جحش که به داستان داوود و بت‌شبع شبیه است، یا شباهت روایت زید بن‌حارثه با داستان یوسف، و هم‌چنین روایت شقّ‌الصدر و آغاز وحی که شبیه به زندگی‌نامه‌ها و مکاشفات قدیسان مسیحی است.

در این میان، نقش قصّاص را نیز نباید نادیده گرفت؛ راویانی که با آگاهی از ناآشنایی بخش بزرگی از مخاطبان مسلمان با متون یهودی و مسیحی، این الگوهای روایی را در قالبی اسلامی بازسازی کرده و به گردش درمی‌آوردند.

احسان روحی، دبیر علمی مدرسه مدار ۱۴۰۴، در این ویدئو توضیح می‌دهد که رویکرد نقد فرم، نه دعوت به انکار سیره، بلکه فراخوانی به خوانش تاریخی و انتقادی آن است؛ خوانشی که به شرایط تولید متن، فرم روایت و شبکهٔ الهام‌های ادبی و فرهنگی آن توجه می‌کند.

🔴چهارمین مدرسهٔ مدار با موضوع «رویکردهای جدید در مطالعهٔ اسلام نخستین: نقد فرم در تعامل با دیگر روش‌های تاریخی-انتقادی» از ۲۰ تا ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ در جزیره کیش برگزار خواهد شد. برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبت‌نام به این پیوند مراجعه کنید.

🗂فهرست مطالب ویدئو:
00:00 چالش‌های تاریخ‌نگاری سیره: نقش دستگاه خلافت و مسئلهٔ «فاصله تاریخی» تا زمان تدوین متون
02:10 معرفی ابزارهای نقد تاریخی در آکادمی‌های غربی و روش «نقد فرم» (Form Criticism)
07:23 بررسی نمونه تأثیرات کتاب مقدس
08:37 بررسی نمونه تأثیرات باستان متأخر (۱)
12:43 بررسی نمونه‌ تأثیرات باستان متأخر (۲)
15:00 تحلیل نهایی: نقش داستان‌سرایان (قصّاص) با پیشینهٔ یهودی-مسیحی در شکل‌دهی ژانر سیره نبوی

@Inekas