‏🟠 ۳/۴

خروج از NPT به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات

بدیهی است که نخبگان سیاسی جمهوری اسلامی ایران مدت‌هاست که تهدید به خروج از NPT را به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات با غرب به کار می‌برند، صرف‌نظر از اینکه مذاکره‌کنندگان به کدام کمپ سیاسی تعلق دارند.

طبق خاطرات او، حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین و حامی سرسخت مذاکرات با غرب، در ماه مه ۲۰۰۵ که دبیر شورای عالی امنیت ملی (SNSC) بود و به‌صورت دو جانبه با روس‌ها مذاکره می‌کرد، تهدید کرد که اگر هیئت‌مدیران آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) به ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت رأی دهد، از پیمان NPT خارج شود. (ایران پس از اینکه هیئت در فوریه ۲۰۰۶ ارجاع را انجام داد، به این تهدید عمل نکرد.)

چه تغییری رخ داده است؟

اما وضعیت کنونی با دوره پیش از جنگ تفاوت دارد. در حالی که ایدهٔ خروج از پیمان NPT مدت‌ها محدود به نمایندگان فوق‌محافظه‌کار بود، برخی اظهارات اخیر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نشانگر تحولی است.

در پیامی در شبکهٔ X پس از تصویب قطعنامهٔ GOV/2026/61 توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، رضایی این سازمان را متهم کرد که مسأله هسته‌ای ایران را سیاسی می‌کند و هشدار داد این گونه اقدامات می‌تواند کشورها را به خروج از پیمان سوق دهد. اما این قطعنامه که نگرانی‌ها دربارهٔ همکاری محدود ایران با آژانس را تکرار می‌کرد، هیچ عنصر جدیدی نسبت به پیشین نداشت و نشان می‌دهد رضایی از آن به‌عنوان پیش‌دستی برای اعلام موضع جدید استفاده کرده است.

اگرچه این اظهار می‌تواند به‌عنوان بخشی از استراتژی مذاکرات جمهوری اسلامی ایران با ایالات متحده تفسیر شود، هیچ دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی تا به حال چنین تهدیدی نکرده است. با توجه به نقش حیاتی این نهاد در تعیین سیاست هسته‌ای، این تهدید باید جدی‌تر گرفته شود.

رویدادهای پیشین امکان هم‌راستایی دیدگاه‌ها بین مجلس فوق‌محافظه‌کار و شورای عالی امنیت ملی را نشان می‌دهند. برای مثال، این هم‌سویی پیش از تعلیق مذاکرات با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سپتامبر ۲۰۲۵ بروز کرد. سؤال این است که آیا آشتی مشابهی می‌تواند بین این دو نهاد دربارهٔ امکان خروج از پیمان NPT شکل گیرد.

خروج از NPT یا ساخت بمب

خروج از پیمان NPT نباید با توسعه سلاح هسته‌ای اشتباه گرفته شود. در واقع، در مصاحبه‌ای با الجزیره که در ۱۹ سپتامبر منتشر شد، رضایی تعهد خود به فتواى صادره توسط مقام معظم رهبری، آیت‌الله علی خامنه‌ای، در سال ۱۹۹۵ مبنی بر ممنوعیت ساخت سلاح‌های کشتار جمعی را تجدید کرد. به نظر می‌رسد رضایی راه‌حل دیپلماتیک را برای این مناقشه ترجیح می‌دهد و استدلال می‌کند واشنگتن باید شرایط جمهوری اسلامی ایران برای پایان جنگ را بپذیرد. در اجلاس عمومی سازمان ملل ماه گذشته، ایران پیشنهادی (که توسط رئیس‌جمهور ترامپ رد شد) برای پایان درگیری‌ها در تمام جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های ایرانی و رفع محاصره بنادر ایران ارائه داد؛ پیشنهادی که با تفاهم‌نامهٔ توافق‌شده در ژوئن بین دو طرف هم‌راستا بود.

سخت است ارزیابی کرد که آخرین تهدید خروج رضایی نشانگر قصد قطعی برای اجراست یا صرفاً ادامه‌دار یک ردیف تهدیدهای پیشین. از منظر فتوا، برخی بر این باورند که وزن هنجاری آن پیش از این توسط موضع هسته‌ای جدید جمهوری اسلامی ایران که در سال ۲۰۲۴ بیان شد، تضعیف شده و تابوی زبانی نهایی جمهوری اسلامی را شکسته است.

برخی کارشناسان ایرانی اکنون معتقدند خروج از پیمان NPT باید پس از دستیابی جمهوری اسلامی ایران به سلاح هسته‌ای صورت گیرد؛ در غیر این صورت کشور به‌صورت غیرضروری مجازات می‌شود، چرا که خروج به‌طور ناگزیر به‌عنوان گامی به سمت تسلیح‌سازی تلقی می‌شود.

بدتر شدن روابط با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

شایان ذکر است که روابط ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) به‌طور قابل‌توجهی وخیم شده است. خصومت تهران نسبت به مدیرکل آن، رافائل گروسی، به‌طور چشمگیری تشدید شده است. تهران این نهاد را تا حدی مسئول جنگ دوازده‌روزه می‌داند و همچنین به‌خاطر عدم محکوم‌کردن صریح اسرائیل و ایالات متحده برای حمله به سایت‌های هسته‌ای ایران، آژانس را سرزنش می‌کند.

علاوه بر این، ظهور قطعنامه GOV/2026/61 و حذف به‌صورت عملی محمد اسلامی از کنفرانس عمومی شصت‌ونهم IAEA در سپتامبر، این تصور را تقویت کرده‌اند که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به‌طور سیاسی‌سازی شده است.

چه چیزی مانع خروج ایران از پیمان NPT می‌شود