پیشکش به دکتر علی شاپوران
فرانسوا دوبلوا در مقالهای، که به فارسی هم ترجمه شدهاست، دربارهی تلفّظ نام شاعر ناماور سدهی چهارم هجری مینویسد:
«[شَهید] ... هرگز در ادوار بسیار قدیم بهعنوان اسم خاص به کار نرفته ... امّا لفظ هماملا و هموزن آن، یعنی شُهَید (ظاهراً صورت مصغّر شهد، بهمعنای «عسل»)، اگرچه بهندرت، شواهدی دارد» (دوبلوا، ۱۳۹۷: ۳۳، پانوشت).
احمدرضا قائممقامی در یادداشتهای خود بر مقالهی دوبلوا میافزاید:
«شهید، چنانکه شفیعی کدکنی ... معلوم کرده، لااقل از قرن پنجم بهعنوان لقب بعضی صوفیه ... به کار رفته و لقب بعضی شعرا مانند حافظ هم بودهاست ... امّا درمورد شهید بلخی ظاهراً با چنین لقبی مواجه نیستیم و شهید نام اوست. از طرف دیگر از نام شهید هم چند شاهد قدیم به دست است ... بنابراین رأی دوبلوا ... را نمیتوان پذیرفت، ولی تردید در تلفّظ نام شهید بلخی هنوز برجاست» (همان: ۳۸).
به نظر نگارنده تردید در تلفّظ نام شَهید بلخی روا نیست، زیرا در بیت زیر از سوزنی خوشبختانه نام او در موضع قافیه آمدهاست و با واژههای «عید، عمید، سعید، عَبید، مُعید، حدید، شدید، مفید، مستفید، قدید، فرید، مزید، منیزید، مُرید، مَرید، بایزید، حبلالورید، ولید (اسم خاص)، ولید (= فرزند)، بَلید، رشید، مَشید، مدید» قافیه شدهاست:
باش ممدوحِ بسی مادح که ممدوحان بسی
زندهنامند از دقیقی [متن: دقیق] و کسایی و شهید (سوزنی، ۱۳۳۸: ۱۵۸).
آشکار است که به قرینهی دقیقی و کسایی، منظور از شهید همان شهید بلخی موردنظر ماست. یک قرینهی ضعیف برای تلفّظ شَهید هم بیتی است از فرّخی که ازقضا در مقالهی دوبلوا (۱۳۹۷: ۳۶) هم آمدهاست:
خط نویسد که بنشناسند از خطّ شهید
شعر گوید که بنشناسند از شعر جریر
با توجّه به توازنی که در بیت هست به نظر میرسد شهید و جریر را باید بهلحاظ صرفی (و نه فقط عروضی) هم هموزن دانست.
دربارهی لقب شهید همچنین نک. جهانبخش، ۱۳۸۹.
پسنوشت
درباب شَهید/ شُهید همچنین نک. این فرستهی تلگرامی دکتر سهیل یاری، با سپاس از ایشان برای یادآوری.
منبعها
ـ جهانبخش، جویا، ۱۳۸۹، «اینکه طبرسی را ”شهید“ خواندهاند یعنی چه؟»، پیام بهارستان، دورهی ۲، س۲، ش۸، ص۹۱۱-۹۲۰.
ـ دوبلوا، فرانسوا، ۱۳۹۷ [انتشار: ۱۳۹۹]، «شُهَید بلخی، شاعر و فیلسوف همعصر رازی»، ترجمهی میرسالار رضوی، با یادداشتهایی از احمدرضا قائممقامی، گزارش میراث، دورهی ۳، س۳، ش۳ـ۴ (پیاپی: ۸۴ـ۸۵)، ص۳۳ـ۳۹.
ـ سوزنی، محمّد ابن مسعود، ۱۳۳۸، دیوان، تصحیح ناصرالدّین شاهحسینی، تهران، امیرکبیر.
▫️ صُراحی: یادداشتهای منوچهر فروزنده فرد▫️
t.me/Sorahi_Forouzandeh