پدر بر پدر مر مرا ترک بود
به فرزانگی هر یکی گرگ بود
سررشتۀ انتساب این بیت به نظامی ظاهراً چیزی است از قبیل «شیوۀ ارجاع» سعدی در «ندانم کجا دیده‌ام در کتاب»: نوشابه آراسلی در مقدمۀ کتاب نظامی و ادبیات ترک در سال ۱۹۸۰ از علی گنجه‌لی نقل می‌کند که گفته‌بوده‌است این بیت را در کتابخانۀ ایاصوفیه در نسخه‌ای دیده بوده‌است، بی آن که نشانی نسخه را به یاد داشته بوده‌باشد.
این انتساب از همان روز نخست محلّ این اشکال بوده که بیت در نسخه‌های معتبر اسکندرنامه نیست و به همین دلیل پژوهشگران آن را کمتر جدّی گرفته‌اند و عملاً مسئلۀ علمی اصلی با همین یک اشکال رفع شده‌است و تا جایی که دیده‌ام خود نوشابه آراسلی نیز در نوشته‌های اخیر خود آن را تکرار نکرده‌است، ولی دعوای سیاسی و هویّتی همچنان ادامه دارد.
از یک طرف قوم‌گرایان و هویت‌طلبان «تورک آزربایجانی» همچنان این بیت را شاهد ترک بودن نظامی می‌دانند و در باب اهمیّت اشاره به «گرگ» و هویت ترکی بیت انشاها نوشته‌اند، حال آن که اصلاً معلوم نیست چنین جزئیاتی را در چنین بیت سستی، شاعرش هرکه باشد، چقدر باید جدّی گرفت. از سوی دیگر «ایران‌دوستان» و ملی‌گرایان بیت را از اساس جعلی و کلّ قضیه را بخشی از پروژه‌ای سیاسی دانسته‌اند. این سهل است، حتی «علی گنجه‌لی» و «نوشابه آراسلی» را اشتباه خوانده و نوشته و فهرست کرده‌اند (اغلب «علی گنجعلی» و «آراسلی نوشابی») و طبعاً هیچ‌کدام را نشناخته‌اند و گاه منکر وجود این افراد، به‌ویژه «علی گنجعلی» شده‌اند.
ولی این انتساب کار شارلاتان‌ها و جاعلان نیست. علی گنجه‌لی پژوهشگر و مترجمی متولد گنجه بود که عمدتاً در استانبول زیست و نوشت، و می‌توان او را نوعی «ملی-مذهبی ترک» دانست. نوشابه آراسلی نیز پژوهشگر نامدار ادبیات ترکی و ادبیات آذربایجان و دختر حمید آراسلی است که خود مورّخ ادبیات و نظامی‌پژوه و «دده‌قورقودپژوه» بود. اگر از ابتدا ایشان را جاسوس و دشمن و ایران‌ستیز توطئه‌گر ندانیم و حتی خطاهایشان را ناشی از سوگیری ناخوداگاه بپنداریم شاید بتوان راهی به منشأ این انتساب جست، و از قضا این راهی است سرراست و کوتاه: علی گنجه‌لی واقعاً این بیت را در نسخه‌ای در ایاصوفیه دیده بوده‌است، ولی نه در نسخه‌ای از آثار نظامی.
این بیت از انیس القلوب قاضی برهان الدّین آنوی است. در برگ ۳پ در نسخۀ ۲۹۸۴ کتابخانۀ ایاصوفیه آمده‌است (۱):
مرا نیز جدّ و پدر ترک بود
بمردانگی هر یکی گرگ بود
آنوی مهاجری از قفقاز بود و به دنبال ضدّحملۀ مسیحیان از زادگاهش به روم گریخته‌بود. او سرودن این منظومه را در سال ۵۶۲ آغاز کرد و ظاهراً آن را در ۶۰۸ به عزّالدّین کیکاوس تقدیم کرد. آنوی این بیت را در وصف خودش و برای تاکید بر قرابتش با سلجوقیان می‌گوید. البته قدری پایین‌تر می‌فهمیم که پدر شاعر «پدر ترک بد مادرش کرد بود» (اگرچه شاعر آن اندازه الکن هست که منظورش در این بیت مادر خودش بوده‌باشد و نه مادر پدرش!).
بنابراین این بیت مجعول و متأخّر نیست. سرودۀ نظامی نیست، ولی اتّفاقاً از دورۀ نظامی و سرودۀ فردی است که کمابیش هم‌ولایتی نظامی بوده‌است و احتمالاً همچون نظامی، خود یا پدرش مادری کرد داشته‌اند (۲).
امیدوارم - اگرچه خوش‌بین نیستم - که قوم‌گرایان داستان انتساب این بیت به نظامی را با چنین استنادی دیگر تمام کنند و اگر هم بنا دارند گرد «تورک بودن آزربایجان» بنویسند دست‌کم آنوی را قهرمان داستانشان کنند. ولی ضمناً امیدوارم «ایران‌دوستان» نیز توجّه کنند که برحق بودن در یک دعوی جانشین کوشش برای فهم بهتر جوانب آن (ازجمله فهم بهتر «خصم») نمی‌شود، و تصادفاً در طرف درست جدل ایستادن چندان مایۀ مباهات نیست اگر همان اندازه کم‌کوش و ساهی باشیم که طرف مقابلمان است.
@fanneadab
۱. ۳پ شمارهٔ واقعی برگه است نه آنچه بر حاشیه نوشته‌اند. تا آنجا که می‌دانم این تنها نسخۀ توصیف‌شده از انیس القلوب است، ولی یک نسخۀ دوم نیز از این اثر موجود و در دست بررسی یکی از پژوهشگران است.
۲. این که «کرد» در قرن ششم قفقاز یعنی چه خود موضوع پژوهشی می‌تواند شد.
Post #664
14.4K