دو اتفاق خجسته در عرصۀ پژوهش‌های شاهنامه - بخش دوم

کتاب دوم فهرست ابیات بررسی شده در مقالات فارسی از آغاز تا پایان سال ۱۳۸۵ شمسی است. جلد نخست از پژوهشی سترگ از بهراد بنائی، رومینا رضوانی و ویشار کاوه که حتی دیدن اسمش فرح‌انگیز و روح‌افزاست. همه کس دربارۀ شاهنامه نوشته و نظر داده‌است (همین جلد که «فهرست ابیات» است 604 صفحه است و می‌توان قیاس کرد که حجم این نوشته‌ها چقدر است). در این نظرها همه جور چیزی پیدا می‌شود، ولی تعدادشان آنقدر زیاد است که محقق سخت می‌تواند مطمئن باشد که همه را دیده یا همه را به یاد و در یادداشت‌ها دارد. این به‌ویژه آنجا مهم می‌شود که بسیاری از فضلای نسل‌های پیشین به رغم این که در شاهنامه تخصص و بر آن تمرکز نداشته‌اند، واگرچه در زمانی نوشته‌اند که آگاهی از متن و نسخ شاهنامه در سطح کنونی نبوده، به منابع، ارتباطات، نسخه‌ها و پس‌زمینۀ ذهنی‌ای نیز مجهّز بوده‌اند که ما الزاماً (و گاه قطعاً) نیستیم. این است که در بین حدسیاتی که زده‌اند و گاه پر دور رفته‌اند و چیزهای عجیب گفته‌اند، نکاتی بسیار مهم نیز هست که گاه سرنخ‌های تعیین‌کننده به پژوهشگر می‌دهد. بر من بارها چنین گذشته که مطلبی را با مصیبت و زحمت پیدا کرده‌ام و مدتی بعد دیده‌ام که مثلاً در یک مقالۀ وارده به نشریه‌ای از نود سال پیش کسی، مثلاً یک «دبیر دبیرستان‌های بیرجند»، به سرنخی از آن اشاره کرده‌ بوده‌است و اگر زودتر می‌دانستم چند هفته کارم جلو می‌افتاد و مستقیم بر سر موضوع می‌رفتم.

برخلاف کتاب پیشین، این مجلّد را هنوز ندیده‌ام؛ ولی شک نیست که انتشار این دفتر از پژوهش مزبور خدمتی است نمایان به پژوهشگران شاهنامه و سال‌های سال به آن رجوع خواهدشد. امیدوارم مجلد یا مجلدات بعدی این تحقیق نیز منتشر شود.

در پایان باید گفت که هر دوی این کتاب‌ها را موسسۀ میراث مکتوب منتشر کرده‌است و باید آن را به کارنامۀ پربرگ خدمات فرهنگی این مؤسسه افزود. جای تاسف است که میراث مکتوب غالباً با مشکلات مالی درگیر است و شایستۀ تحسین است که به رغم این مشکلات همچنان حامی و ناشر چنین آثاری است. چنین باد و بیش باد. درودی بر میراث مکتوب و اهل آن و هر چهار پژوهشگر پیش‌گفته.

@fanneadab