#طرحی_ازتاریخ_طنز_فارسی (3)

دلقک‌ها

گذشته از اين‌ها، در برخى از مآخذ به وجود دلقك‌هاى دربارى اشاره شده است. مى‌دانيم كه دلقك‌ها، از جمله عوامل طنز ‏پردازى هستند و بسيارى از حقايق تلخ بر زبان آن‌ها جارى مى‌شده‌است و تنها آنان مُجاز به گفتن اين گونه سخنان ‏بوده‌اند. «دلقک» شکل دیگری از واژه‌ی«تَلخک»است و این کلمه نام طنزگویی در زمان سلطلن محمود غزنوی(قرن چهارم) بود.

(برای آگاهی از طبقه‌ی دلقک‌ها از جمله رجوع شود به: دلقک‌های درباری، حسین نوربخش، انتشارات سنایی. نیز: کریم ‏شیره‌ای، حسین نوربخش، انتشارات سنایی.)‏

‏«به طورى كه جاحظ در «كتاب تاج» يادآور شده است، در عصر ساسانيان در دوره‌ی پادشاهى خسرو، دلقكى بود به نام ‌‏«مازيار» كه پس از چندى مورد بى‌مِهرى قرار گرفت. دلقك براى جلب عطوفت شاه، روزى چند به تقليدِ آوازِ حيوانات ‏مشغول شد و سرانجام چنان در اين كار استاد گرديد كه... چون سگ «او او» مى‌كرد و مانند گرگ زوزه مى‌كشيد و بسانِ ‏خر «اَراَر»مى‌كرد و هماهنگ اسب شيهه مى‌زد و...

يك‌روز كه شاه در بسترِ راحت غنوده بود، دلقك صداهاى گوناگون ‏حيوانات را تقليد كرد. شاه با شگفتى بسيار غلامان را به اطراف فرستاد، تا بالاخره مازيار دلقك را برهنه در كنجى خزيده ‏يافتند. وى را بى‌درنگ نزد شاه بردند. چون خسرو از حال او پرسيد، گفت:‏
‏ - آن روز كه شاه بر من خشم گرفت، خداى نيز مرا مسخ كرده، به گونه سگ و گرگ و خر در آورده است.‏
‏ خسرو او را خلعت داد و از گناهش درگذشت.«‏
‏(تاریخ اجتماعی ایران، مرتضی راوندی، انتشارات نگاه، چاپ دوم، جلدششم، صص630-631)‏

هَجو:

هَجو كه يكى از شكل‌هاى مبتذلِ طنز و بر پایه‌ی بدگویی و نکوهش دیگری است، در ايرانِ پيش از اسلام وجود نداشته‌است و:‏
‏«ظاهراً اين كار زشت، به تقليد از شاعران عرب در شعر فارسى راه يافت. چه، گمان نمى‌رود كه در ايران پيش از اسلام، ‏شاعرى از شعر به منزله سلاحى براى آزردن و نكوهيدن دشمنان خويش، يا كسانى كه بِدو بَد كرده‌اند، استفاده كرده باشد.»‏
‏(سبک خراسانی در شعر فارسی، محمدجعفر محجوب، انتشارات فردوس، جامی، چاپ اول، بی تا، ص84)‏

‏ بعد از اسلام، به جهت سلطه‌ی اعراب بر ايران زمين، تا قرن سوم چيزى به نثر و نظمِ فارسى نوشته نشد، يا اگر نوشته شد، ‏باقى نماند. بنا بر اين، آغاز حياتِ دوباره زبان فارسى ظاهراً از قرن سوم است كه شكل منظوم دارد. محمد بن وصيف ‏سيستانى به دستور يعقوب ليث صفارى، در سال 251 ه. ق ـ بنا به نوشته‌ی كتاب«تاريخ سيستان»ـ نخستين شعر فارسى را سرود. طبق نظر دكتر محمدجعفر محجوب:‏
‏ «در شعر دوران صفارى نيز به ابيات هَجو آميز بر نمى‌خوريم و ظاهراً هَجا گفتن از دوران سامانى در شعر فارسى آغاز ‏شده و بدبختانه تاكنون همچنان پايدار مانده و روى در ترقى داشته‌است. اما در آغاز كار، در هَجو نيز مانند مدح، جانب ‏اعتدال رعايت مى‌شد و شاعران در هجا گفتن نيز مى‌كوشيدند از طريق ميانه روى و برشمردن صفات و سجاياى نكوهيده ‏مَهجوِّ خويش، فراتر نروند... و در ميان شعرهاى هَجوآميز اين روزگار - به ندرت - به دشنام‌هاى زشت نيز بر مى‌خوريم.»‏
‏(سبک خراسانی،صص84-85)‏

‏ از دوره‌ی سامانى به بعد، طنز گسترش قابل ملاحظه یافت و در هيچ كتاب نظم و نثرى نيست كه قطعه يا مطلب ‏طنزآميزى نباشد. شاعر يا نويسنده در لابه‌لاى مطالب و مفاهيم خود، نكاتِ طنزآميزى هم بيان مى‌كند.‏

‏ در تقسيم بندى‌هاى سنّتى ما، به طنز، به عنوان يك محتواى خاص توجهى نشده است. زيرا اساساً طنز نوعى از ادبيات ‏است كه بايد بر مبناى محتوا نامگذارى شود كه مى‌تواند در هرقالبى ارائه شود. در زبان و ادب فارسى تا قبل از ‏مشروطيت، درباره‌ی طنز نظريه‌ی خاص و منسجمى وجود ندارد و آگاهانه به عنوان يك نوع ادبى، مطرح نيست.

در كنار ‏انواع محتواهاى شعرِ فارسى، مثل: توحيد، نَعت، وصف، موعظه و تحقيق، زُهديات، مرثيه، منقبت، خمريّه، حَبسيّه، مناجات، ‏ساقى‌نامه، غزل و... نامى از طنز برده نشده است. البته هجو و هَزل و خبيثات و مطايبات و حتى فكاهى را مى‌توان از ‏اَشكال رايجِ طنز فارسى دانست. در اين‌صورت، سابقه‌ی طنز به قرن‌ها پيش مى‌رسد.‏

https://telegram.me/ezzatiparvar