#طرحی_ازتاریخ_طنز_فارسی(1)


مقاله‌ی حاضر، حدود بیست و هفت‌سال پیش در نشريه «پژوهش و سنجش» شماره‌هاى 13 - 14، بهار و تابستان 1377، صص 242 - 256، مركز تحقيقات و مطالعات سنجش برنامه‌‏هاى صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران، تهران، چاپ شد.‏ شاید امروز هم برای برخی علاقمندان سودمند باشد. در چندبخش، آن را تقدیم می‌کنم.
‏ ‏
طرحى از تاريخ طنز در ايران
‏ ‏
‏ فرهنگ ايران اجزاء و ابعاد متنوعى دارد و جلوه‌هاى خيره كننده‌ی آن، امتيازى خاص به آن بخشيده است. ادبيات فارسى، قطعاً يك ‏عنصر اساسى فرهنگ ايرانى به شمار مى‌رود. و چنان گسترده و عميق است كه تقريباً تمام خصوصيات رفتارى و فكرى و ذوقى ‏ملت ايران را در خود جاى داده است و براى شناخت اين ویژگی‌ها و جنبه‌ها، هيچ مرجعى مناسب تر و سودمندتر از ادبيات نيست.‏

‏ يكى از ويژگى‌هاى قوم ايرانى، شوخ‌طبعى و طنزپردازى آن است. اگر ملت ايران را «رِند» بدانیم، ناروا نگفته‌ایم. ‏بيهوده نيست كه حافظ، نماد و نمونه‌ی اعلاى فرهنگ ايرانى به شمار مى‌رود. او چکیده‌ی مردم ايران است؛ فرهنگى است به ‏صورت «فرد». اقبال و توجه ايرانيان به حافظ، يكى هم به همين دليل است كه او را آيينه‌ی خويش مى‌يابند و با نگاه به او، خود را ‏مى‌بينند. درباره‌ی رندى و طنز حافظ بسيار گفته و نوشته‌اند كه در اين‌جا نيازى به تكرار نيست. اما اين‌نكته كمتر گفته شده كه ‏رندى و طنز حافظ، مَظهر و نمود و نماد «طنز» و «رندى» ايرانى است.‏

‏ نگاهى به فراوانیِ اَمثال و حِكَمِ طنزآميز كه در كتاب نفيس دهخدا (انتشارات امیرکبیر،چاپ پنجم1361) گرد آمده است، اين ادّعا را ‏كاملاً ثابت می‌کند كه طنزپردازى، يك ويژگىِ ممتازِ ملت ايران است. اين ضرب المثل‌ها از آن جهت ارزش دارند كه علاوه ‏بر نشان‌دادن ذوق و قريحه‌ی طنز پرداز ايرانى، هر يك فشرده‌ی تجربياتِ ميليون‌ها انسان در گذرِ زمان‌هاى دراز به شمار مى‌روند و با ‏بيانِ غيرصريح خود، هميشه و همه‌جا صدق توانند كرد.‏

‏ به عنوان نمونه:‏

‏ - ماما كه دوتا شد، سر بچه كج بيرون مى‌آيد. (جلد اول، ص2)‏
‏ - آمدم ثواب كنم، كباب شدم. (ص44، همان)‏
‏ آنقدر خر هست، پس ما چرا پياده مى‌رويم؟ (ص59، همان)‏
‏ - از آن نترس كه هاى و هو دارد.از آن بترس كه سر به تو دارد.(ص 100، همان)‏
‏ - از شيخعلى‌خان بترسيم، از سگش هم بترسيم؟ (ص137، همان)‏
‏ - اَستر را گفتند: پدرت كيست؟ گفت: خاله‌ام ماديان است. (ص172، همان)‏
‏ بالا بالاها جا نيست، پايين پايين‌ها هم نمى‌نشيند. (ص368، همان)‏
‏ و صدها مورد ديگر.‏

https://telegram.me/ezzatiparvar