#اندیشه

رازهای جاودانگی در ادب فارسی (بخش پایانی)

‏6 – توجه به نظم و هماهنگی در اثر هنری:‏
همان‌گونه که نظم در فکر، موجب سلامت اندیشه می‌گردد، نظم در صورت و ظاهر و شکل اثر هنری ‏هم باعث کمال آن است. نظم در معنی و محتوی، باید به نظم در شکل و فرم بینجامد. شاعران بزرگ ‏همواره کوشیده‌اند تا صورت کلام خود را هر چه موزون تر و منظم‌تر سازند و البته از آرایش‌های ‏لفظی و معنوی بی‌جا و تصنّعی هم پرهیز کرده‌اند و سادگی طبیعی را بر آرایش مصنوع و متکلّف، ‏ترجیح داده‌اند.‏

‏7 – هماهنگی و یگانگی با طبیعت:‏
انسان، طبیعتی بِکر و ساده و پاک دارد که با طبیعتِ جهان، یکسان و همانند است. اما روابط پیچیده‌ی اجتماعی، بویژه در زمان ما، آدمی را وادار به اعمالی برخلاف خواست‌های غریزی و طبیعی‌اش می‌سازد. الزامات و ‏اجبارهای زندگی، چهره‌ی طبیعی انسان را در زیر قِشرِ غلیظی از روابط و ضوابطِ غیر طبیعی، مدفون و او را از خود بیگانه می‌کند؛ به گونه‌ای که دیگر نه تنها (خود) را نمی‌شناسد، بلکه به ‏آن نمی‌اندیشد.

هنرمند می‌کوشد تا آن صفای نخستین و کودکی معصوم آدمی را در خود و دیگران ‏حفظ کند و بر حقّانیتِ آن پای بفشارد. او به طبیعت عشق می‌ورزد، زیرا آن را شبیهِ خود می‌یابد.‏

سبزه و آب و آسمان و گل و گیاه، شاعر را به خویش می‌خوانند و شاعر با وصفِ آن‌ها به ‏توصیفِ طبیعتِ خود می‌پردازد. شاعر با استفاده از تشبیه و استعاره و دیگر صُوَرِ خیال، خود و ‏دیگران را به طبیعت پیوند و دست به آفرینشی می‌زند که در زیبایی کمتر از جلوه‌های ‏طبیعت نیست، و حتی پرده از رخسارِ زیبای طبیعت هم، او بر می‌دارد. هر چه شاعر قوی‌تر و ‏مستعدتر باشد، توفیق او در اتحادِ انسان و طبیعت بیشتر خواهدبود. در زبان شاعر، طبیعت احساس ‏می‌شود و احساس، طبیعی می‌گردد.‏

شاعران امروز، از طبیعتِ انسان و جهان، بیگانه‌اند، اگر سهراب سپهری همراز آب و ستاره و گل شده‌‏است، مانند او اندکند. شعر شاعران زمان را نمی‌شود حفظ کرد. چرا؟ زیرا نه نظم و وزن ‏دارند (در آثار نوگرایان) و نه مضمون و محتوا. سایه‌ی تقلید بر بیشتر آن‌ها گسترده‌است و دنیا ‏را با چشم دیگران می‌بینند.‏

هر کسی به این دلیل به آثار شاعری خاص روی می‌آورد که آن‌ها را آیینه‌ی احساسات و عواطف ‏خود می‌یابد. جوینده و خواننده‌ی شعر، از میان آثار، آن را برمی‌گزیند که هرچه شفّاف‌تر، ‏تصویر دریافت‌های او را نشان دهد. برای همین، سعدی و حافظ هواخواه بیشتری دارند، زیرا بهتر ‏توانسته‌اند، جانِ آدمی را با همه‌ی جلوه‌هایش، درست‌تر و صریح‌تر نشان دهند.‏

‏8 – سنّت شکنی:‏
آفرینش یک اثر ادبی، آمیخته‌ای است از سنّت و تجدّد. قوانین و آداب ادبی، هرگز مانعی برای ‏هنرمند نیستند، زیرا آفریده‌ی خودِ اویند. هر اثر هنری، یک قانون تازه است، اما هنرمند تابع آن نیست، ‏بلکه قانون، تابع هنرمند است. اگر نوآوری‌های هنری نباشد، هنر چه مفهومی ‏خواهدداشت؟ مجموعه قواعدِ هنری و ادبی، محصولِ مجموعه‌ای از ابتکارهاست. نباید خلاقیت‌های پیشین را همچون موانع و بازدارنده‌های ابداعاتِ آینده دانست. هنرمند می‌تواند و باید با درکِ غریزی ‏خود، میزان بهره‌مندی از سنّت و تجدّد را مشخّص کند و از هر یک به جای خود سود جوید.‏

شاید باز هم بتوان عوامل دیگری یافت که در جاودانگی هنرمند دخیل باشند، اما صرفِ شناختن ‏این عوامل هم دردی را دوا نمی‌کند. باید آن‌ها را به کار بست، مخصوصاً، روزگار ما، روزگار ‏ایجازهاست. باید فشرده و خلاصه گفت. سرعتِ صنعت، مجالی برای درازگویی نگذاشته است، ‏مردم فرصت ندارند. پس: ‏

سخن بسیار داری، اندکی کن!
یکی را صد مکن! صد را یکی کن!

نظامی (خسرو و شیرین) ‏

https://telegram.me/ezzatiparvar