‏ ##طرحی_ازتاریخ_طنز_فارسی (2)

معناى طنز:‏
‏ فرهنگ معين، اين معانى را براى لغت طنز ذكر كرده است:‏
‏ «افسوس كردن، مسخره كردن، طعنه‌زدن، سرزنش كردن، مسخره، طعنه، سرزنش، ناز»
(ص 2237)‏
‏ در متون نظم و نثر قديم هم، طنز به همان معانى مذكور آمده است. مثلاً:‏

‏ الف - ابوبكر عتيق نيشابورى(وفات: 494 ه . ق)در تفسير خود راجع به حضرت‌ موسى، ضمن شرح فرار موسى از نزد ‏فرعون و رفتن به «مَديَن» و ديدن دختران شُعيب بر سر چاه مى‌نويسد:‏
‏ «موسى گفت:
ـ شما را كس نبود كه آب كشد؟
گفتند:
ـ ما را در همه‌جهان پير پدرى است.
موسى فازِ آن قوم گفت:
ـ چرا اين ‏مستورات را آب نكشيد؟
ايشان به طنز گفتند:
ـ تو مرد ترى بركش!»‏
‏(قصص قرآن مجید، برگرفته از تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری، معروف به سورآبادی، به اهتمام یحیی مهدوی، انتشارات ‏خوارزمی، چاپ سوم1370ص301)‏

‏ ب - طنز كنان روبَهى آمد ز دور،
گفت: صبورى مكن اى ناصبور!‏
‏ (نظامى، مخزن الاسرار، ص103)‏
‏ يعنى: افسوس و استهزاء كنان، و نيز ناز و كرشمه كنان.

‏ ج - گه‌گه آيد برِ من طنز كُنان آن رعنا،
همچو خورشيد كه با سايه درآيد به طرب؛

‏ هرچه پُرسَمْش ز رعنايى و بر ساختگى،
عربى‌وار جوابم دهد آن ماهِ عرب.
(دیوان سنایی، ص50)
‏ (فرهنگنامه‌ی شعری، دکتررحیم عفیفی، انتشارات سروش، چاپ اول1372ص1738،جلد دوم، به نقل از: سنايى، ‏ديوان،ص50)‏

‏ معناى اصطلاحى طنز، با معانى لُغَوى آن بى‌ارتباط نيست:‏
‏ «آن نوع ادبى كه در السنه‌ی غربى«ساتیر» ناميده مى‌شود و در فارسى طنز اصطلاح شده، عبارت از روش ويژه‌اى در ‏نويسندگى است كه ضمن دادن تصوير هجو آميزى از جهاتِ زشت و منفى و ناجورِ زندگى، مَعايب و مَفاسد جامعه و ‏حقايق تلخ اجتماعى را به صورتى اغراق آميز، يعنى زشت‌تر و بدتركيب‌تر از آنچه هست نمايش مى‌دهد تا صفات و ‏مشخصات آن‌ها روشن‌تر و نمايان‌تر جلوه كند و تضادِ عميقِ وضعِ موجود با انديشه‌ی يك زندگى عالى و مأمول(طبق آرزو) آشكار ‏گردد. بدين ترتيب، قلم طنزنويس با هر چه كه مرده و كهنه و واپس مانده است و باهرچه كه زندگى را از ترقى و پيشرفت ‏باز مى‌دارد، بى‌گذشت و اغماض مبارزه مى‌كند.‏

‏ مبناى طنز، بر شوخى و خنده است، اما اين خنده، خنده‌ی شوخى و شادمانى نيست. خنده‌اى است تلخ و جِدّى و ‏دردناك و همراه با سرزنش و سركوفت و كمابيش زننده و نيشدار كه با ايجادِ ترس و بيم، خطاكاران را به خطاى خود ‏متوجه مى‌سازد و معايب و نواقصى را كه در حياتِ اجتماعى پديد آمده است، برطرف مى‌كند.»‏
‏(ازصبا تانیما،یحیی آرین پور، انتشارات زوار، چاپ چهارم1372ص36جلد دوم)‏
‏ ‏
‏ سابقه‌ی طنز در ايران

‏ آگاهى ما از ايرانِ پيش از اسلام در هر زمينه اندك است. درباره‌ی طنز نيز اين حُكم صِدق مى‌كند. در مرزبان‌نامه، حكايت ‏لطيفى درباره‌ی بزرگمهر نقل شده كه نشانِ طنزگويى اين وزيرِ فرزانه است. بر طبق اين حكايت، بزرگمهر كامروايى را در ‏سَحَرخيزى مى‌دانست و همواره مى‌گفت:‏
‏ - شب خيز باش تا كامروا باشى.‏
‏ يك‌روز خسرو انوشيروان به چاكران خود دستور مى‌دهد تا هنگام آمدنِ بزرگمهر به دربار، راه بر او بگيرند و ‏جامه‌هايش بدزدند. چاكران، چنين مى‌كنند. بزرگمهر براى پوشيدن لباسى ديگر به خانه بازمى‌گردد، لباسى تازه مى‌پوشد و ‏به دربار مى‌رود. خسرو، علتِ دير آمدن بزرگمهر را مى‌پرسد. بزرگمهر واقعه را بازمى‌گويد. انوشيروان به طعنه مى‌پرسد:‏
‏ - نه آيا تو مى‌گفتى: شب خيز باش و كامروا باش؟
‏ بزرگمهر پاسخ مى‌دهد:‏
‏ -«شب‌خيز دزدان بودند كه پيش از من برخاستند، تا كامروا ايشان شدند.»‏
‏(مرزبان نامه،سعدالدین وراوینی،به تصحیح محمدروشن، تهران،نشرنو، چاپ دوم1367صص172-173)‏

‏ امام محمد غزّالى در كتاب «نصيحة‌الملوك» ضمن بيان سخنان بزرگمهر از جمله مى‌نويسد:‏
‏ «زنى از بزرجمهر مسأله‌اى پرسيد. بزرجمهر گفت:
ـ مرا جواب اين مسأله بِدين وقت ياد نيايد.‏
‏ زن گفت:
ـ چون است مالِ بسيار از پادشاه مى‌ستانى از بهر دانشِ خويش و جوابِ مسأله من نمى‌دانى؟
‏ گفت:
ـ من از پادشاه آنچه مى‌ستانم بدان مى‌ستانم كه مى‌دانم، اگر بدان ستانمى كه ندانمى، همه مال جهان مرا دهند، ‏بَسَنده نيايد.»‏
‏(دانای بزرگ،اقبال یغمایی، بی‌نا، بی‌تا، ص75)‏

‏ طنز عميق و لطيف بزرگمهر در پاسخ خردمندانه‌ی او پيداست: جهل آدمى بسيار است.

امثال اين حكايات، وجود طنز ‏را در كلام ايرانيان پيش از اسلام نشان مى دهد. ‏

https://telegram.me/ezzatiparvar